निवडणूक आयोगातील तिन्ही अधिकाऱ्यांची शैक्षणिक आणि प्रशासकीय कारकीर्द जाणून घ्या

निवडणूक आयोग सध्या एसआयआर (SIR) मुळे चर्चेत आहे. याच दरम्यान एका मीडिया रिपोर्टमधून असा खुलासा झाला आहे की एसआयआर प्रक्रियेबाबत निवडणूक आयोगाच्या आतच मतभेद आहेत. या रिपोर्टनुसार, मतदार यादीशी संबंधित काही निर्णयांवर निवडणूक आयुक्त सुखबीर सिंह संधू आणि विवेक जोशी यांनी आक्षेप घेतले होते. मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार आयोगाच्या आत एकतर्फी निर्णय घेत असल्याचेही या रिपोर्टमध्ये म्हटले आहे.

नवीन मतदार जोडणे, यादीतून नावे वगळणे आणि मतदार डेटापर्यंत पोहोचण्याशी संबंधित मुद्द्यांवरही या रिपोर्टमध्ये प्रश्न उपस्थित करण्यात आले आहेत. दुसरीकडे, निवडणूक आयोगाने या आरोपांना उत्तर देताना म्हटले आहे की बहुसदस्यीय घटनात्मक संस्थेत वेगवेगळे सल्ले आणि टिप्पण्या येणे सामान्य बाब आहे, आणि गेल्या एक वर्षात घेतले गेलेले सर्व अंतिम निर्णय सर्वसहमतीने झाले आहेत. या पार्श्वभूमीवर सध्या निवडणूक आयोगाची जबाबदारी सांभाळणाऱ्या तिन्ही अधिकाऱ्यांचा प्रशासकीय प्रवास कसा राहिला, हे पाहूया.

मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार हे १९८८ बॅचचे केरळ कॅडरचे आयएएस अधिकारी आहेत. त्यांनी आयआयटी कानपूरमधून सिव्हिल इंजिनिअरिंगमध्ये बी.टेक पूर्ण केले असून बिझनेस फायनान्स आणि हार्वर्ड विद्यापीठातून एन्व्हायर्नमेंटल इकॉनॉमिक्सचेही शिक्षण घेतले आहे. केरळमध्ये त्यांनी सब कलेक्टर, जिल्हा कलेक्टर, महानगरपालिका आयुक्त तसेच विविध विभागांत वरिष्ठ पदांवर काम केले आहे. केंद्र सरकारमध्ये ते संरक्षण मंत्रालय आणि गृह मंत्रालयात सहसचिव तसेच अपर सचिव होते, आणि नंतर संसदीय कामकाज मंत्रालय व सहकार मंत्रालयाचे सचिवपदही त्यांनी सांभाळले. गृह मंत्रालयात असताना त्यांनी जम्मू-काश्मीरशी संबंधित प्रकरणांवरही काम केले होते. २०२४ मध्ये त्यांची निवडणूक आयुक्त म्हणून नियुक्ती झाली आणि १९ फेब्रुवारी २०२५ रोजी त्यांनी भारताचे २६ वे मुख्य निवडणूक आयुक्त म्हणून पदभार स्वीकारला. त्यांच्या कार्यकाळात २०२४ ची लोकसभा निवडणूक, जम्मू-काश्मीरमधील विधानसभा निवडणूक आणि हरियाणा, झारखंड, महाराष्ट्र व दिल्लीच्या विधानसभा निवडणुका पार पडल्या.

सुखबीर सिंह संधू हेदेखील १९८८ बॅचचे, मात्र उत्तराखंड कॅडरचे आयएएस अधिकारी आहेत. जुलै २०२१ ते जानेवारी २०२४ या काळात त्यांनी उत्तराखंडचे मुख्य सचिव म्हणून काम केले, तर त्यापूर्वी सुमारे दोन वर्षे ते एनएचएआयचे अध्यक्ष होते. केंद्रात उच्च शिक्षण विभागात अपर सचिव असताना त्यांनी आयआयटी आणि आयआयएमशी संबंधित प्रकरणे हाताळली. याशिवाय उत्तराखंड, पंजाब आणि उत्तर प्रदेश सरकारमध्येही त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडल्या आहेत. त्यांना २५ मार्च २०२४ रोजी निवडणूक आयुक्त बनवण्यात आले. निवडणूक आयोगाच्या माहितीनुसार ते एमबीबीएस असून त्यांच्याकडे इतिहास विषयातील पदव्युत्तर पदवीही आहे.

तिसरे आयुक्त डॉ. विवेक जोशी हे १९८९ बॅचचे हरियाणा कॅडरचे आयएएस अधिकारी असून १९ फेब्रुवारी २०२५ रोजी निवडणूक आयुक्त म्हणून आयोगात रुजू झाले. त्याआधी ते हरियाणाचे मुख्य सचिव होते. केंद्र सरकारमध्ये त्यांनी कार्मिक आणि प्रशिक्षण विभाग तसेच वित्तीय सेवा विभागाचे सचिव म्हणून काम केले असून भारताचे रजिस्टर जनरल आणि जनगणना आयुक्त ही जबाबदारीही सांभाळली आहे. हरियाणात ते जींद, हिसार आणि पंचकुला जिल्ह्याचे उपायुक्त तसेच अंबाला विभागाचे विभागीय आयुक्त राहिले आहेत. त्यांनी रुरकी विद्यापीठातून मेकॅनिकल इंजिनिअरिंगची पदवी घेतली असून आंतरराष्ट्रीय व्यवसायात एक्झिक्युटिव्ह मास्टर्स, तसेच जिनिव्हामधून इंटरनॅशनल इकॉनॉमिक्समध्ये मास्टर्स आणि पीएचडी पूर्ण केली आहे. ते आरबीआय आणि एसबीआयच्या बोर्डावर सदस्य म्हणूनही राहिले आहेत.