एल निनोमुळे रबी हंगामाला धोका, गहू-डाळी-तेलबियांच्या उत्पादनावर परिणाम होण्याची भीती

पावसाळ्यात पावसाची कमतरता असल्याची चिंता अजून मिटलेली नसतानाच आता येणाऱ्या रबी हंगामासाठी हवामानाचे नवे संकट उभे राहण्याची चिन्हे आहेत. एल निनोच्या परिणामामुळे रबी पिकांना योग्य वेळी आणि पुरेशा प्रमाणात ओलावा मिळेल की नाही, याबद्दल शंका निर्माण झाल्या आहेत. गहू, मोहरी, डाळी आणि तेलबिया या महत्त्वाच्या पिकांच्या उत्पादनावर याचा फटका बसू शकतो, असे मत कृषी सचिव आतिश चंद्र यांनी मांडले आहे. यामुळे फक्त शेतकऱ्यांच्या उत्पादनाचा प्रश्न नसून, अन्नधान्याची उपलब्धता आणि बाजारातील महागाई यांच्यावरही याचे पडसाद उमटू शकतात का, हे तपासणे गरजेचे बनले आहे.

रबी हंगामातील गहू, मोहरी आणि अन्य मुख्य पिकांची पेरणी साधारण ऑक्टोबर महिन्यापासून सुरू होते. त्यामुळे पेरणीच्या आधी आणि पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या टप्प्यात जमिनीतला ओलावा फार महत्त्वाचा ठरतो. यंदा मात्र स्थिती वेगळी आहे. काही भागांत पाऊस कमी झाला, तर काही ठिकाणी नंतरच्या पावसामुळे जमिनीत गरजेपेक्षा जास्त ओल आहे. कृषी सचिवांच्या मते, विशेषतः पावसावर अवलंबून असलेल्या भागांमध्ये आगामी हंगाम कठीण जाऊ शकतो आणि उत्पादनावर मोठा परिणाम होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. मात्र त्यामुळे देशभरातील सगळीच रबी पिके निश्चित घटणार, असा दावा आत्ताच करता येणार नाही, कारण परिणाम प्रदेश, पावसाचे प्रमाण, ओलावा, सिंचनाची सोय आणि पिकाच्या अवस्थेनुसार वेगवेगळा असू शकतो.

एल निनोमुळे सगळीकडे सारखीच हवामान स्थिती तयार होईल असे नाही. काही राज्यांत जमिनीत जास्त ओल राहील, तर कमी पाऊस झालेल्या भागांत ओलावा दीर्घकाळ कमी राहू शकतो. या दोन्ही परिस्थिती रबी पिकांसाठी त्रासदायक ठरू शकतात. जास्त ओलाव्यामुळे पेरणीची वेळ, बियाणे उगवण्याची प्रक्रिया आणि पिकाची वाढ यावर परिणाम होतो, तर ओलावा कमी असल्यास पिकाला लागणारे पाणी मिळत नाही आणि सिंचनावरचे अवलंबित्व वाढते. त्यामुळे संपूर्ण देशासाठी एकसारखी रणनीती न आखता प्रदेशनिहाय नियोजन करण्याची गरज कृषी सचिवांनी अधोरेखित केली आहे.

देशात रबी पिकांची पेरणी साधारण 638 लाख हेक्टर क्षेत्रावर होते. यातील 300 लाख हेक्टरपेक्षा जास्त क्षेत्र गव्हाखाली असते. डाळींची लागवड सुमारे 140 लाख हेक्टर, तेलबियांची 87 लाख हेक्टर आणि भरडधान्यांची लागवड सुमारे 55 लाख हेक्टर क्षेत्रावर होते. हवामानात मोठा बदल झाल्यास याचा फटका मोठ्या कृषी क्षेत्राला बसू शकतो. गहू हे देशातील प्रमुख अन्नधान्य असल्याने त्याच्या उत्पादनातील घट-वाढीचा परिणाम अन्नधान्याच्या एकूण उपलब्धतेवर होतो. डाळी आणि तेलबियांबाबत भारत आधीच काही प्रमाणात आयातीवर अवलंबून आहे.

उत्पादन घटले आणि बाजारातील उपलब्धता कमी झाली, तर त्या पिकाच्या किमतीवर दबाव येण्याची शक्यता असते, विशेषतः ज्या वस्तूंसाठी आयात करावी लागते तिथे. मात्र रबी उत्पादन घटले म्हणजे लगेच महागाई वाढेलच, असे ठामपणे सांगता येत नाही, कारण किमतींवर आयात, सरकारी साठे, मागणी, आंतरराष्ट्रीय दर आणि सरकारी धोरणे यांचाही परिणाम होतो.

कृषी सचिवांनी हवामान बदल ही आता भविष्यातील नव्हे तर सध्याचीच समस्या असल्याचे सांगितले. सिंचन असलेल्या भागांतही अवकाळी व मुसळधार पावसामुळे पिकांचे नुकसान झाल्याचे त्यांनी नमूद केले. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी पीक विविधीकरण करावे, असे आवाहन करण्यात आले असले तरी त्यासाठी संशोधन, हवामानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न या बाबींवरही लक्ष द्यावे लागेल. पाण्याच्या कार्यक्षम वापरासाठी 'प्रति बूंद अधिक फसल' आणि मृदा आरोग्य उपक्रम राबवले जात असून त्यांचे मूल्यमापन केवळ अनुदान वाटपावर नव्हे तर शेतकऱ्यांना झालेल्या प्रत्यक्ष फायद्यावर करावे, अशी भूमिका कृषी सचिवांनी मांडली आहे.

ऑक्टोबरपासून पेरणी सुरू होणार असल्याने पुढचे काही आठवडे निर्णायक ठरणार आहेत. एल निनोचा प्रभाव, पावसाचे वितरण, जमिनीतील ओलावा आणि सिंचनाची उपलब्धता यावरच पिकांची सुरुवात अवलंबून राहील. उत्पादनात नेमकी किती घट होईल हे आताच सांगता येत नसले तरी, प्रदेशनिहाय नियोजन, हवामानाचा सतत आढावा, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि पीक विविधीकरण यावर शेतकरी व सरकार दोघांनाही भर द्यावा लागणार आहे.