265 तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर, यानंतर पावसाला दीर्घ विश्रांती लागण्याची शक्यता

यंदाचा पावसाळा महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी मोठ्या अनिश्चिततेचा ठरला आहे. हंगामाच्या सुरुवातीला काही भागांत जोरदार पाऊस झाला, मात्र त्यानंतर पावसाने घेतलेल्या मोठ्या उघडिपीमुळे शेतीचे मोठे नुकसान झाले. याच पार्श्वभूमीवर राज्यातील एकूण 358 तालुक्यांपैकी तब्बल 265 तालुक्यांत 'ट्रिगर 1' अंतर्गत दुष्काळ जाहीर करण्यात आला आहे, म्हणजेच राज्याच्या जवळपास 75 टक्के भागात दुष्काळी परिस्थिती आहे.

पिके हातातोंडाशी येण्याच्या वेळेतच पावसाने दडी मारल्याने शेतकऱ्यांसमोर मोठे संकट उभे राहिले. काही भागांत तुरळक पाऊस पडत असला तरी तो सलग नसल्याने शेतीला त्याचा अपेक्षित फायदा होत नाही. या स्थितीत राज्य सरकारने दुष्काळग्रस्त भागांसाठी 12 तातडीच्या उपाययोजनांना मंजुरी दिली असून प्रशासनाकडून पंचनाम्याचे कामही वेगाने सुरू करण्यात आले आहे.

दुष्काळग्रस्त जाहीर झालेल्या 265 तालुक्यांत सरसकट मदत पोहोचवण्याची भूमिका सरकारने घेतली असून, तात्पुरत्या यादीत नसलेल्या तालुक्यांचीही फेरपाहणी होणार आहे. 'ट्रिगर 3' अंतर्गत आवश्यक भाग समाविष्ट करून बाधित शेतकऱ्यांना मदत दिली जाईल. प्रत्यक्षात नुकसान झालेला एकही शेतकरी सरकारी मदतीपासून वंचित राहणार नाही, अशी ग्वाही मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी दिली आहे.

आगामी हवामानाबाबत बोलताना मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी एल निनोचा उल्लेख केला. प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान वाढल्याने एल निनोची स्थिती तयार होते आणि पुढील काळात तिचा प्रभाव आणखी तीव्र होण्याची शक्यता आहे. तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार एल निनो फेब्रुवारीत सर्वोच्च पातळीवर पोहोचू शकतो, त्यानंतर प्रशांत महासागरातील तापमान कमी होत ही स्थिती हळूहळू पूर्वपदावर येईल. तोपर्यंतच्या आव्हानांसाठी प्रशासन आणि नागरिकांनी तयार राहावे, असे मुख्यमंत्री म्हणाले.

दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर पाणी व्यवस्थापनावर विशेष भर दिला जात असून प्रत्येक जिल्ह्यासाठी स्वतंत्र आराखडा तयार करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. उपलब्ध जलसाठा पुढील जुलै-ऑगस्टपर्यंत पुरेल अशा पद्धतीने राखून, उर्वरित पाण्याचा पुनर्वापर रब्बी हंगामासाठी आणि कारखान्यांसाठी स्थानिक पातळीवर नियोजन करून केला जाणार आहे.

प्रादेशिक हवामान केंद्र, कुलाबाच्या अंदाजानुसार सोमवारी 8 सप्टेंबरला पुणे घाटमाथा, सातारा घाटमाथा, कोल्हापूर घाटमाथा, कोल्हापूर जिल्हा, बीड आणि धाराशिव या भागांना वादळी वारे व विजांसह मुसळधार पावसाचा यलो अलर्ट देण्यात आला. मंगळवारी नाशिक घाटमाथा, रायगड, रत्नागिरी, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर आणि सोलापूर या 8 जिल्ह्यांनाही यलो अलर्ट लागू राहील.

प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागात पेरूजवळ पाण्याचे तापमान 18 अंश सेल्सिअस, इक्वेडोरजवळ 24 अंश सेल्सिअस, कोलंबियाजवळ 26 अंश सेल्सिअस तर कालीजवळ 28 अंश सेल्सिअस नोंदवले गेले आहे. हिंदी महासागराच्या पश्चिम भागातील तापमान सुमारे 27 अंश सेल्सिअस असून त्यात फारशी वाढ न झाल्याने इंडियन ओशन डायपोल (IOD) सध्या सामान्य स्थितीत आहे. या आठवड्यानंतर पावसाचे प्रमाण घटून दीर्घ उघडीप राहण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. मान्सून सध्या राजस्थानच्या निम्म्या भागात असून तो लवकरच वेगाने माघार घेईल; माघार घेताना महाराष्ट्रात हलका ते मध्यम पाऊस होऊ शकतो.

हवामान तज्ज्ञ पंजाबराव डख यांच्या अंदाजानुसार 26 सप्टेंबरपासून पुढील 10 दिवस पावसाची विश्रांती राहील, त्यानंतर ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात पाऊस पुन्हा परतू शकतो. मात्र या काळात संपूर्ण राज्यात सारखी स्थिती नसेल. विदर्भात, विशेषतः पूर्व विदर्भात पावसाचा जोर अधिक राहील; गडचिरोली, वर्धा, नागपूर, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर आणि यवतमाळ या जिल्ह्यांत पुढील 2 दिवस मुसळधार पावसाची शक्यता त्यांनी वर्तवली. याउलट पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर महाराष्ट्रात तुरळक ठिकाणीच पाऊस होईल, बहुतांश भाग कोरडा राहील.

खरीप हंगामावर पावसातील खंडाचा परिणाम झाल्यानंतर रब्बी हंगामासमोरही पाण्याचे आव्हान उभे राहू शकते. त्यामुळे जिल्हानिहाय जलसाठा, पिकांची स्थिती आणि स्थानिक पावसाचा अंदाज लक्षात घेऊन नियोजन करणे गरजेचे ठरेल. उपलब्ध पाणी जुलै-ऑगस्टपर्यंत राखून उर्वरित पाण्याचा पुनर्वापर रब्बी हंगामासाठी करण्याचे निर्देश सरकारने आधीच दिले आहेत. पुढील काही दिवस काही जिल्ह्यांना पावसाचा दिलासा मिळू शकतो, पण त्यानंतर बहुतांश राज्यात दीर्घ उघडीप राहण्याची शक्यता असल्याने शेतकऱ्यांसाठी प्रत्येक पावसाची सर महत्त्वाची ठरणार आहे.