नागपूर पदवीधरमध्ये काँग्रेसचे अभिजीत वंजारी ३२७१ मतांनी जिंकले, कोहळे हरले

नागपूर पदवीधर मतदारसंघात काँग्रेसचे अभिजीत वंजारी पुन्हा आमदार झाले आहेत. दोन दिवसांपेक्षा जास्त चाललेल्या मतमोजणीनंतर त्यांनी भाजपचे सुधाकर कोहळे यांना ३२७१ मतांनी हरवले. पहिल्या आणि दुसऱ्या पसंतीची मते मिळून वंजारी यांच्या खात्यात ६७,२३१ मते जमा झाली, तर कोहळे यांना ६३,९६० मते मिळाली. अपक्ष नितेश कराळे यांना सुमारे २५,९०० मते पडली. एका वृत्तात हा आकडा २५,९०८ आणि दुसऱ्यात २५,९०९ असा दिला आहे. त्यामुळे तो साधारणच समजावा.

निवडणूक निर्णय अधिकारी आणि विभागीय आयुक्त विजयलक्ष्मी बिदरी यांनी वंजारी यांना विजयाचे प्रमाणपत्र दिले. मोजणीच्या वेळी निवडणूक निरीक्षक डॉ. हर्षदीप कांबळे, विभागातील जिल्ह्यांचे जिल्हाधिकारी आणि मोजणीसाठी नेमलेले कर्मचारी हजर होते. मंगळवारी, २७ ऑक्टोबरला सकाळी आठ वाजता मानकापूरच्या विभागीय क्रीडा संकुलात ८४ टेबलांवर मोजणी सुरू झाली. ती ४१ तासांपेक्षा जास्त चालली. एका वृत्तात ४५ तास, तर दुसऱ्यात ४० तासांपेक्षा जास्त असे म्हटले आहे.

मोजणीला सुरुवात झाली तीच टपाली मतांपासून. टपालाने २३८ मतपत्रिका आल्या होत्या. त्यातल्या ३४ अवैध ठरल्या आणि २०४ वैध राहिल्या. त्यात वंजारी यांना १०१ आणि कोहळे यांना ८६ मते मिळाली, म्हणजे वंजारी १५ मतांनी पुढे होते. उरलेली मते इतर उमेदवारांना गेली. मतदारसंघात एकूण २,५५,६०३ नोंदणीकृत मतदार होते आणि सुमारे १,६५,६७२ जणांनी मतदान केले. जिल्हावार टक्केवारी अशी होती: चंद्रपूर ७३.०५, गडचिरोली ७२.९५, गोंदिया ७१.२९, वर्धा ६८.३५, भंडारा ६७.०७ आणि नागपूर ६०.३५. एकूण ४४५ केंद्रांवरून ७८८ मतपेट्या आल्या आणि त्यातून १,६५,७०५ मतपत्रिका निघाल्या. ३८ उमेदवारांसाठी ३८ पेट्या आणि संशयास्पद मतपत्रिकांसाठी एक, अशा ३९ पेट्या ठेवल्या होत्या. प्रत्येक टेबलावर साधारण १,००० मतपत्रिका हाताळायच्या होत्या. प्रत्यक्ष मोजणी दुपारी दोनच्या सुमारास सुरू झाली.

पहिल्या फेरीत ८४,००३ मतांची मोजणी झाली. त्यातली ७६,८७५ वैध आणि ७,१२८ अवैध होती. अधिकृत पत्रकानुसार वंजारी यांना २८,९९८, कोहळे यांना २८,०७१ आणि कराळे यांना १४,७०८ मते मिळाली. म्हणजे वंजारी ९२७ मतांनी पुढे होते. संजय थुल यांना १,७६२, मंगेश वानखेडे यांना ६४२, धनंजय बोरकर यांना ६१२, अतुल देशमुख यांना ५७६ आणि सुमेध गडपायले यांना ५२१ मते होती. त्याआधी काही ठिकाणी अनधिकृत आकडे फिरत होते, पण ते तात्पुरते होते. अनिल सोले यांना या फेरीत ९९ मते मिळाली.

दुसऱ्या फेरीत चित्र पालटले. कोहळे यांना या फेरीत सुमारे ३२,८५३ आणि वंजारी यांना २७,६३२ मते मिळाली. एका वृत्तात कोहळे यांचा आकडा ३२,८८३ असा आहे. दोन फेऱ्यांनंतर कोहळे ६०,९२४ मतांसह पुढे होते, वंजारी ५६,६३० वर होते आणि कराळे २४,२४९ वर होते. त्यांची आघाडी साधारण चार हजारांची होती. वेगवेगळ्या वृत्तांत ती ४,२९१, ४,२९४ आणि ३,५०० अशी दिली आहे. आणखी एका अपडेटमध्ये कोहळे ६१,०२९ आणि वंजारी ५६,७८५ होते, म्हणजे ४,२४४ चा फरक. त्या वेळी २८ उमेदवार बाद झाले होते. इतर उमेदवारांची एकूण मते अशी होती: थुल ३,०९१, गडपायले १,०९६, वानखेडे १,०२९, देशमुख ९२१ आणि बोरकर ८४९.

या दोन फेऱ्यांत एकूण १,६५,९०६ मतांपैकी १५,०३२ अवैध ठरली आणि १,५०,८७४ वैध राहिली. (काही वृत्तांत एकूण आकडा १,६५,९०९ असा आहे.) वैध मतांच्या निम्मे अधिक एक या सूत्राने विजयासाठी ७५,४३८ मतांचा कोटा ठरला. तो कोणालाच गाठता आला नाही. कोहळे यांना कोट्यासाठी १४,५१४ आणि वंजारी यांना १८,८०८ मते कमी पडत होती. त्यामुळे बाद फेरी आणि दुसऱ्या पसंतीची मोजणी सुरू झाली. सुरुवातीच्या मोजणीत कोहळे यांना ५६, वंजारी यांना ६३ आणि कराळे यांना ४८ मते मिळाली. एका वृत्तानुसार ३५ पैकी २१ उमेदवार नियमाने बाद झाले होते आणि बाकीच्यांची मिळून सुमारे ७,००० मते होती.

अनिल सोले यांच्या मतांची मोजणी रंजक ठरली. त्यांनी माघार घेऊन कोहळे यांना पाठिंबा दिला होता, तरी त्यांना पहिल्या पसंतीची २६७ आणि टपालातली ७, अशी एकूण २७४ मते मिळाली. त्यातली दुसऱ्या पसंतीची ८८ मते कोहळे यांना, ४१ वंजारी यांना आणि १० कराळे यांना गेली. सोले यांनी आधी बंडखोरी केली होती. १२ ऑक्टोबरला मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस त्यांच्या घरी गेले आणि दोन दिवस नागपुरात थांबून त्यांची समजूत काढली. तरीही सोले यांचे नाव मतपत्रिकेवर राहिले, कारण त्यांनी अर्ज मागे घेण्याच्या शेवटच्या दिवशी तो मागे घेतला नव्हता.

बुधवारी संध्याकाळपर्यंत कोहळे पुढे होते. एका वृत्तानुसार ३० उमेदवारांची मोजणी झाल्यावर त्यांची आघाडी सुमारे ५,००० पर्यंत गेली होती. मग रात्री कराळे यांच्या मतपत्रिकांवरील दुसऱ्या पसंतीच्या मतांची मोजणी सुरू झाली आणि चित्र बदलले. कोहळे यांची आघाडी सुमारे १,२०० वर आली, तेव्हा कराळे यांची सुमारे १४,००० मते मोजायची बाकी होती. त्यातली बहुतेक मते वंजारी यांना मिळाली. तासादोन तासांत वंजारी पुढे गेले आणि शेवटी जिंकले. काँग्रेसचे कार्यकर्ते निकालाआधीच जल्लोष करू लागले, घोषणाबाजी झाली आणि वातावरण तापले. पोलिसांनी मोठा बंदोबस्त लावून दोन्ही बाजूंना शांत राहण्यास सांगितले.

कोहळे यांनी सुरुवातीला पराभव मान्य केला नव्हता. ते म्हणाले, "काँग्रेसने जल्लोष सुरू केला असला तरी आम्ही पराभव मान्य केलेला नाही. अजूनही ३६ वी बाद फेरी सुरू आहे. या फेरीपर्यंत मी तीन हजार मतांनी आघाडीवर आहे. भाजपाची सुमारे नऊ हजार मते बाद झाली. त्यामुळे आम्ही मागे पडलो. ज्या भाजपच्या मतदारांनी माझ्या पसंतीक्रमासमोर '१' न लिहिता '२' लिहिले, त्यांना मी विनंती करतो की लोकशाहीसाठी असे मतदान योग्य नाही. संपूर्ण मतमोजणी संपेपर्यंत आम्ही पराभव मान्य करणार नाही." शेवटी वंजारी जिंकल्यावर त्यांनी पक्षाचे वरिष्ठ पराभवाचे विश्लेषण करतील एवढेच सांगितले आणि ते मोजणी केंद्रावरून निघून गेले. आधी मोजणी सुरू असताना त्यांनी अनेक मते चुकीच्या पद्धतीने अवैध ठरवली गेल्याचा आक्षेप घेतला होता, पुन्हा तपासणीची मागणी केली होती आणि निकाल चुकीचा लागला तर कोर्टात जाण्याचा इशारा दिला होता. त्या वेळी कोट्याचा आकडा त्यांनी वेगळाच सांगितला होता.

अवैध मतांचा मुद्दा चर्चेत आहे. काही वृत्तांनुसार सुमारे ९,००० मते कोहळे यांच्या नावापुढे १ ऐवजी २ लिहिल्यामुळे अवैध ठरली. दुसऱ्या एका वृत्तात ३,००० पेक्षा जास्त मतपत्रिकांवर असे झाल्याचा आणि १५,००० पेक्षा जास्त मते बाद झाल्याचा दावा आहे, पण त्याला अजून अधिकृत दुजोरा नाही. मतदारांना पसंतीक्रमाने मतदान कसे करायचे हे नीट समजावले होते का, असाही प्रश्न विचारला जात आहे.

कराळे गुरुजी यांनी निकालावर प्रतिक्रिया दिली. ते म्हणाले, "आमच्या बॅलेट पेपरवर अभिजीत वंजारी यांना जास्तीत जास्त मतदान होते. अभिजीत वंजारींनी स्वतः श्रेय घेऊ नये. भाजपच्या विरोधात लोकांचा रोष असल्यामुळे दोन नंबरचे मत अभिजीत वंजारी यांना दिले गेले. भाजपने दोन नंबरचे मत मागितले नाही, हे त्यांच्यासाठी घातक ठरले." मोजणीदरम्यान त्यांनी पहिल्या पसंतीत ४० ते ४५ हजार मते मिळतील असा दावा केला होता. एका मतपेटीतून ८ मते जास्त निघाल्याचा आक्षेपही त्यांनी घेतला होता. भाजपच्या प्राथमिक सर्वेक्षणात त्यांना सुमारे १५ हजार मते मिळतील असा अंदाज होता. त्यांनी तो खूप ओलांडला आणि मागच्या वेळेच्या साडेतीन पट मते घेतली. वंजारी यांनी त्यांना आपला धाकटा भाऊ आणि मित्र म्हटले होते. राष्ट्रवादीने त्यांना पक्षातून काढले होते.

काँग्रेसचे प्रदेशाध्यक्ष हर्षवर्धन सपकाळ यांनी भाजपवर जोरदार टीका केली. संघाचे मुख्यालय आणि फडणवीस व गडकरी यांचे शहर असलेल्या नागपुरात काँग्रेसने सलग दुसऱ्यांदा भाजपला हरवले, असे ते म्हणाले. पंतप्रधान मोदींनी निकालाआधीच काँग्रेसला शून्य म्हटले होते. त्यावर त्यांनी भ्रमाचा भोपळा फुटला असे म्हटले. चार राज्यांतील विधान परिषदेच्या जागांसाठी काँग्रेसने १२ उमेदवार उभे केले होते आणि त्यातला फक्त हा एकच जिंकला. जागांचा एकूण आकडा एका वृत्तात २८, तर दुसऱ्यात २९ असा आहे. राष्ट्रवादीचे आमदार रोहित पवार यांनी फडणवीस यांना उद्देशून पोस्ट केली. त्यात ते म्हणाले, "आदरणीय देवेंद्र फडणवीस साहेब, आपण स्वतः वैयक्तिक लक्ष घातलेल्या नागपूर पदवीधर मतदारसंघात, ज्या ठिकाणी आपण स्वतः घरोघरी जाऊन बंडखोरांना माघार घेण्यासाठी मनवले, त्याच नागपूर मतदारसंघात, संघाचे मुख्यालय असलेल्या भागात भाजपला पराभव बघावा लागला, याचा अर्थ स्पष्ट आहे." त्यांनी वंजारी यांचे अभिनंदनही केले.

राज्यात पाच जागांपैकी तीन महाविकास आघाडीने आणि दोन महायुतीने जिंकल्या. पुणे शिक्षकमध्ये भाजपचे कौस्तुभ गवाडे आणि अमरावती शिक्षकमध्ये शिंदे शिवसेनेच्या किरण सरनाईक जिंकले. पुणे पदवीधरमध्ये हर्षदा देशमुख-जाधव आणि छत्रपती संभाजीनगर पदवीधरमध्ये डॉ. प्रतापसिंह पाटील विजयी झाले. हे दोघेही शरद पवार गटाचे आहेत.

पराभवानंतर भाजपमध्ये हालचाली सुरू आहेत. प्रदेशाध्यक्ष रविंद्र चव्हाण नागपूर आणि पुण्यातील जिल्ह्यांचा आढावा घेणार आहेत. ते जिल्हाध्यक्ष, आमदार आणि मंत्र्यांचीही झाडाझडती घेणार आहेत. २ नोव्हेंबरला ते अमित शाह यांना भेटून पराभवाचे विश्लेषण आणि मित्र पक्षांच्या भूमिकेचा अहवाल देणार आहेत. पराभवाची दहा कारणे चर्चेत आहेत. उमेदवार ठरवतानाची फूट, सोले आणि गिरीश व्यास यांचे बंड, पारंपरिक मतदारांची उदासीनता किंवा रागाने मत अवैध करणे, पहिल्या पसंतीचा अट्टाहास, छोट्या उमेदवारांच्या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पसंतीकडे झालेले दुर्लक्ष आणि भाजपने ब्राह्मण उमेदवार न दिल्याची नाराजी, अशी त्यात गणती केली जाते. भाजप कार्यकर्ते अतिआत्मविश्वासात होते आणि मतदारांना गृहीत धरले गेले, असेही म्हटले जाते. वंजारी यांनी मात्र इतर उमेदवारांशी संपर्क ठेवून दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पसंतीची मते मागितली, असे सांगितले जाते.

मोजणीच्या काळात केंद्राबाहेर तणावही दिसला. रात्री उशिरा काँग्रेस आणि भाजपचे तरुण कार्यकर्ते समोरासमोर आले. राहुल गांधी यांच्याबद्दल अपशब्द काढले गेल्याने गोंधळ सुरू झाला आणि पोलिसांनी दोन्ही बाजूंना दूर केले. त्याआधी वंजारी केंद्रावर पोहोचले तेव्हा भाजप आमदार प्रवीण दटके यांनी त्यांना हाक मारली आणि दोघांनी गळाभेट घेतली.

वंजारी यांचा हा सलग दुसरा विजय आहे. २०२० मध्ये त्यांनी भाजपच्या संदीप जोशी यांना ६१,७०१ विरुद्ध ४२,७९१ अशा १८,९१९ मतांनी हरवले होते. १९७८ नंतर पहिल्यांदाच काँग्रेस ही जागा जिंकली होती. वंजारी वकील आहेत आणि विद्यार्थी राजकारणातून पुढे आले. १० मे १९७३ रोजी नागपुरात त्यांचा जन्म झाला. १९९८ ते २००२ या काळात ते महाराष्ट्र प्रदेश NSUI चे सरचिटणीस होते. मग त्यांनी प्रदेश युवक काँग्रेसचे सचिवपद सांभाळले. नागपूर जिल्हा काँग्रेस समितीत ते सरचिटणीस आणि प्रवक्ता होते. उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये ते निवडणूक पर्यवेक्षकही राहिले आहेत. २००५ ची दक्षिण नागपूर पोटनिवडणूक आणि २०१४ ची पूर्व नागपूर विधानसभा निवडणूक त्यांनी लढवली होती. त्यांचे वडील गोविंदराव मारोतराव वंजारी दक्षिण नागपूरचे दोन वेळा आमदार होते. अभिजीत यांनी राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठातून बीए आणि एलएलबी केले आणि ते विद्यापीठाच्या सिनेट व व्यवस्थापन परिषदेचेही सदस्य राहिले.

भारत निवडणूक आयोगाने २२ सप्टेंबरला कार्यक्रम जाहीर केला होता. २९ सप्टेंबरला अधिसूचना निघाली आणि २३ ऑक्टोबरला सकाळी आठ ते दुपारी चार मतदान झाले. सर्व प्रक्रिया ३१ ऑक्टोबरपर्यंत पूर्ण करायची आहे. कोहळे यांना आधी नागपूर पश्चिम विधानसभेत काँग्रेसचे विकास ठाकरे यांच्याकडून हार पत्करावी लागली होती. आता बालेकिल्ल्यातच पराभव झाल्याने भाजपपुढे उमेदवार निवडीचे प्रश्न उभे राहिले आहेत.