नागपूर पदवीधरमध्ये वंजारी ३,२७१ मतांनी जिंकले, कराळेंच्या दुसऱ्या पसंतीने फिरवला निकाल

नागपूर पदवीधर मतदारसंघात काँग्रेसचे अभिजीत वंजारी पुन्हा आमदार झाले आहेत. जवळपास दोन दिवस चाललेल्या मतमोजणीनंतर त्यांनी भाजपचे सुधाकर कोहळे यांना ३,२७१ मतांनी हरवले. पहिल्या आणि दुसऱ्या पसंतीची मते मिळून वंजारी यांच्या खात्यात ६७,२३१ मते जमा झाली, तर कोहळे यांना ६३,९६० मते पडली. निवडणूक निर्णय अधिकारी आणि विभागीय आयुक्त विजयलक्ष्मी बिदरी यांनी वंजारी यांना विजयाचे प्रमाणपत्र दिले. २०२० नंतर वंजारी यांचा हा सलग दुसरा विजय आहे.

मोजणी मंगळवारी, २७ ऑक्टोबरला सकाळी आठ वाजता मानकापूरच्या विभागीय क्रीडा संकुलात ८४ टेबलांवर सुरू झाली. निवडणूक निरीक्षक डॉ. हर्षदीप कांबळे, सर्व जिल्ह्यांचे जिल्हाधिकारी (म्हणजे सहायक निवडणूक निर्णय अधिकारी) आणि नेमलेले कर्मचारी तिथे हजर होते. ही मोजणी ४१ तासांपेक्षा जास्त चालली. काही ठिकाणी हा आकडा ४० तास, तर काही ठिकाणी ४५ तास असा सांगितला गेला आहे. निकाल २९ ऑक्टोबरला जाहीर झाला. आधी बुधवारी रात्री वंजारी जिंकल्याची बातमी पसरली होती.

सुरुवातीची तयारी बरीच चालली. ४४५ मतदान केंद्रांवरच्या ७८८ मतपेट्यांतून मतपत्रिका काढून २५-२५ च्या गठ्ठ्यांत लावल्या गेल्या. ३८ उमेदवारांसाठी ३८ आणि संशयास्पद मतपत्रिकांसाठी एक, अशा एकूण ३९ पेट्या ठेवल्या होत्या. प्रत्यक्ष मोजणी दुपारी दोनच्या सुमारास सुरू झाली. या मतदारसंघात २,५५,६०३ नोंदणीकृत मतदार आहेत आणि त्यापैकी १,६५,६७२ जणांनी मतदान केले. जिल्ह्यानुसार टक्केवारी अशी होती: चंद्रपूर ७३.०५, गडचिरोली ७२.९५, गोंदिया ७१.२९, वर्धा ६८.३५, भंडारा ६७.०७ आणि नागपूर ६०.३५ टक्के. म्हणजे सर्वात कमी मतदान नागपूर जिल्ह्यात झाले.

आधी टपाली मतांची मोजणी झाली. २३८ टपाली मतपत्रिकांपैकी ३४ अवैध ठरल्या आणि २०४ वैध राहिल्या. त्यात वंजारी यांना १०१, कोहळे यांना ८६ आणि बाकीच्यांना १७ मते मिळाली. म्हणजे इथे वंजारी १५ मतांनी पुढे होते. पहिल्या पसंतीच्या अधिकृत मोजणीत एकूण ८४,००३ मते मोजली गेली. त्यापैकी ७६,८७५ वैध आणि ७,१२८ अवैध निघाली. या फेरीत वंजारी २८,९९८ मतांसह ९२७ मतांनी पुढे होते. कोहळे यांना २८,०७१ मते मिळाली. अपक्ष नितेश कराळे यांना १४,७०८ मते पडली, ज्याने भल्याभल्या राजकीय जाणकारांची गणिते बिघडवली. त्यापूर्वी एका अनधिकृत आकडेवारीत वंजारी यांना २८,५३६, कोहळे यांना २७,७५१ आणि कराळे यांना १४,२४३ मते सांगितली जात होती, पण ती अधिकृत नव्हती. पहिल्या फेरीनंतर संजय थुल यांना १,७६२, मंगेश वानखेडे यांना ६४२, धनंजय बोरकर यांना ६१२, अतुल देशमुख यांना ५७६ आणि सुमेध गडपायले यांना ५२१ मते मिळाली होती.

दुसऱ्या फेरीत चित्र पालटले. कोहळे यांना ३२,८५३, वंजारी यांना २७,६३२ आणि कराळे यांना ९,५४१ मते मिळाली. त्यामुळे दोन फेऱ्यांनंतर कोहळे ६०,९२४ मतांवर, वंजारी ५६,६३० वर आणि कराळे २४,२४९ वर पोहोचले. कोहळे सुमारे ४,२९४ मतांनी पुढे गेले, तरी काही माध्यमांत हाच फरक ४,२९१ असा दिला गेला. एकूण १,६५,९०६ मतांपैकी १५,०३२ अवैध आणि १,५०,८७४ वैध ठरली. वैध मतांच्या निम्मे अधिक एक या सूत्राने कोटा ७५,४३८ ठरला, आणि तो कोणालाच गाठता आला नाही. कोटा गाठायला कोहळे यांना आणखी १४,५१४ आणि वंजारी यांना १८,८०८ मते हवी होती. त्यामुळे उमेदवार बाद करत दुसऱ्या पसंतीची मोजणी सुरू झाली. इतर उमेदवारांपैकी थुल यांची एकूण ३,०९१, गडपायले यांची १,०९६, वानखेडे यांची १,०२९, देशमुख यांची ९२१ आणि बोरकर यांची ८४९ मते झाली होती.

बाद फेरीत २८ उमेदवार बाहेर पडल्यावर कोहळे ६१,०२९ आणि वंजारी ५६,७८५ वर होते, म्हणजे कोहळे ४,२४४ मतांनी पुढे. भाजपचे बंडखोर आणि माजी आमदार अनिल सोले यांनी माघार घेऊन कोहळे यांना पाठिंबा दिला होता, तरी त्यांना पहिल्या पसंतीची २६७ आणि टपालाची ७ अशी २७४ मते मिळाली. त्यातली दुसऱ्या पसंतीची ८८ मते कोहळे यांना, ४१ वंजारी यांना आणि १० कराळे यांना गेली. ३० उमेदवारांची मोजणी झाल्यावर कोहळे यांची आघाडी सुमारे ५,००० पर्यंत गेली होती. मग शेवटच्या तीन उमेदवारांची मते मोजताना ती घसरून सुमारे १,२०० वर आली, आणि कराळे यांची जवळपास १४,००० मते मोजायची बाकी होती. ती मते मोठ्या प्रमाणात वंजारी यांच्याकडे वळली आणि कोहळे यांची आघाडी संपली.

कराळे यांना अंतिम मोजणीत सुमारे २५,९०० मते पडली. एका ठिकाणी ती २५,९०८ आणि दुसऱ्या ठिकाणी २५,९०९ अशी नोंदवली आहेत. मोजणीच्या आधी कराळे यांनी पहिल्याच फेरीत ४० ते ४५ हजार मते मिळतील, असा दावा केला होता. मोजणीदरम्यान एका मतपेटीतून ८ मते जास्त निघाल्याचा आक्षेप घेत त्यांनी निवडणूक आयोगाबद्दल नाराजीही व्यक्त केली होती. निकालानंतर ते म्हणाले, "आमच्या बॅलेट पेपरवर अभिजीत वंजारी यांना जास्तीत जास्त मतदान होते. अभिजीत वंजारींनी स्वतः श्रेय घेऊ नये. भाजपच्या विरोधात लोकांचा रोष असल्यामुळे दोन नंबरचे मत अभिजीत वंजारी यांना दिले गेले. भाजपने दोन नंबरचे मत मागितले नाही, हे त्यांच्यासाठी घातक ठरले." ते पुढे म्हणाले, "त्यांनी दोन नंबर मागितले असते, तर माझ्या बॅलेटवर सारखेच दोन नंबर त्यांना असते. तर भाजपची सीट देखील येथे निवडून येण्याची शक्यता होती." त्यांनी विधानसभा आणि लोकसभेच्या निवडणुका बॅलेट पेपरवर व्हाव्यात, अशीही मागणी केली.

कोहळे यांनी मात्र निकाल सहज मानला नाही. मोजणी चालू असताना त्यांनी अनेक मते चुकीच्या पद्धतीने अवैध ठरल्याचा आरोप करून फेरतपासणीची मागणी केली होती आणि कोर्टात जाण्याचा इशारा दिला होता. निकाल येत असताना ते म्हणाले, "काँग्रेसने जल्लोष सुरू केला असला तरी आम्ही पराभव मान्य केलेला नाही. अजूनही ३६ वी बाद फेरी सुरू आहे. या फेरीपर्यंत मी तीन हजार मतांनी आघाडीवर आहे. भाजपाची सुमारे नऊ हजार मते बाद झाली. त्यामुळे आम्ही मागे पडलो. ज्या भाजपच्या मतदारांनी माझ्या पसंतीक्रमासमोर '१' न लिहिता '२' लिहिले, त्यांना मी विनंती करतो की लोकशाहीसाठी असे मतदान योग्य नाही. संपूर्ण मतमोजणी संपेपर्यंत आम्ही पराभव मान्य करणार नाही." शेवटी वंजारी जिंकल्यावर पक्षाचे वरिष्ठ या पराभवाचे विश्लेषण करतील, एवढेच सांगून कोहळे मोजणी केंद्रावरून निघून गेले. त्यांनी पराभव मान्य केल्याचेही वृत्त आले.

अवैध मतांच्या आकड्यांवर मात्र एकवाक्यता नाही. सुमारे १५,००० मते अवैध ठरली आणि त्यापैकी जवळपास ९,००० मते कोहळे यांच्या नावापुढे १ ऐवजी २ लिहिल्यामुळे गेली, असे काही ठिकाणी सांगितले गेले. दुसऱ्या एका वृत्तात, ३,००० पेक्षा जास्त मतपत्रिकांवर कोहळे यांच्यापुढे २ होते पण पहिली पसंती कोणालाच दिलेली नव्हती, असा दावा नोंदवला गेला. या आकड्यांना अजून अधिकृत दुजोरा मिळालेला नाही आणि कारणांचा तपशीलही बाहेर यायचा आहे. ही कृती ठरवून झाली का, असा प्रश्नही कुणी उपस्थित केला आहे. मतदारांना पसंतीक्रमाने मतदान कसे करायचे ते नीट समजावले होते का, हा प्रश्नही चर्चेत आहे.

भाजपने ही जागा प्रतिष्ठेची केली होती. उमेदवारी जाहीर होताच अनिल सोले यांनी बंड केले होते. त्यांचा अर्ज मागे घेण्याच्या शेवटच्या दिवशी मागे घेतला गेला नव्हता, म्हणून मतपत्रिकेवर त्यांचे नाव राहिले. १२ ऑक्टोबरला मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस दोन दिवस नागपुरात थांबून सोले यांच्या घरी गेले आणि त्यांची समजूत काढली. शैक्षणिक संस्था, सामाजिक संघटना आणि व्यापारी गटांच्या प्रतिनिधींशी त्यांनी बैठकाही घेतल्या. शेवटच्या टप्प्यात फडणवीस, नितीन गडकरी आणि चंद्रशेखर बावनकुळे प्रचारात उतरले. कार्यकर्ते नाराज असतानाही कोहळे यांना तिकीट दिले, याचा फटका बसला का, यावर आता चर्चा रंगली आहे. बालेकिल्ल्यात ही मते आपलीच आहेत, अशा अतिआत्मविश्वासाने आणि मतदारांना गृहीत धरल्यानेही नुकसान झाले, असेही बोलले जाते. कोहळे यांचा याआधी नागपूर पश्चिम विधानसभेत काँग्रेसचे विकास ठाकरे यांच्याकडून पराभव झाला होता.

मोजणीच्या काळात केंद्राबाहेर तणावही होता. वंजारी केंद्रावर पोहोचले तेव्हा भाजप आमदार प्रवीण दटके यांनी त्यांना हाक मारली आणि दोघांनी गळाभेट घेतली. मध्यरात्रीच्या सुमारास काँग्रेस आणि भाजपचे तरुण कार्यकर्ते समोरासमोर आले. राहुल गांधी यांच्याबद्दल कोणी अपशब्द काढल्यावर घोषणाबाजी सुरू झाली. प्रकरण हाणामारीपर्यंत जाण्याआधी पोलीसांनी दोन्ही गटांना बाजूला केले. निकालाआधीच काँग्रेस कार्यकर्त्यांनी जल्लोष सुरू केल्याने मोठा पोलीस बंदोबस्त लावण्यात आला होता.

काँग्रेसचे प्रदेशाध्यक्ष हर्षवर्धन सपकाळ म्हणाले की, संघाचे मुख्यालय असलेल्या आणि फडणवीस व गडकरी यांच्या शहरात काँग्रेसने सलग दुसऱ्यांदा भाजपला हरवले. विधान परिषदेच्या पाच जागांपैकी तीन महाविकास आघाडीने, तर दोन महायुतीने जिंकल्या. पंतप्रधान मोदी निकालाआधीच काँग्रेसला झिरो म्हणण्याइतके उतावीळ होते, पण भ्रमाचा भोपळा फुटला, असे सपकाळ यांचे म्हणणे आहे. वाराणसी, पाटणा सिटी आणि गोरखपूरमध्येही भाजपला फटका बसल्याचे त्यांनी सांगितले.

वंजारी वकील आहेत आणि विद्यार्थी राजकारणातून पुढे आले. १९९८ ते २००२ या काळात ते एनएसयूआयचे प्रदेश महामंत्री होते. वडील गोविंदराव मारोतराव वंजारी दक्षिण नागपूरचे दोन वेळा आमदार होते. २०२० मध्ये वंजारी यांनी संदीप जोशी यांना ६१,७०१ विरुद्ध ४२,७९१ मतांनी हरवले होते.