IIT मधील विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांत गेल्या दशकभरात मोठी वाढ, माजी विद्यार्थ्यांच्या अहवालातून धक्कादायक

देशातील आयआयटी संस्थांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्या आणि अनैसर्गिक मृत्यूंबाबत एक आकडेवारी समोर आली आहे. आयआयटीच्या माजी विद्यार्थ्यांनी मिळून तयार केलेल्या 'ग्लोबल आयआयटी ॲल्युम्नाय सपोर्ट ग्रुप'चे संस्थापक आणि आयआयटी कानपूरचे माजी विद्यार्थी धीरज सिंह यांनी हे विश्लेषण केले आहे. त्यांच्या मते २००६ ते सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत आयआयटीमधील एकूण १७३ विद्यार्थ्यांचा आत्महत्या किंवा अनैसर्गिक परिस्थितीत मृत्यू झाला. यातील जवळपास ७० टक्के घटना गेल्या दहा वर्षांतील आहेत. धीरज सिंह यांच्या अहवालानुसार २००६ ते २०१५ या नऊ वर्षांत ५१ मृत्यूंची नोंद झाली होती, तर २०१६ पासून सप्टेंबर २०२६ पर्यंतच्या काळात हा आकडा वाढून १२० वर पोहोचला. एकूण किमान १७१ मृत्यूंच्या नोंदींचा या आकडेवारीत समावेश करण्यात आला आहे.

अहवालात नमूद केलेल्या माहितीनुसार, आत्महत्येच्या एकूण घटनांपैकी ८२ टक्के घटना आयआयटी कॅम्पसच्या आतच घडल्या आहेत. परीक्षा किंवा निकालाचा काळ असताना अशा घटनांचे प्रमाण जास्त दिसून येते, तर सेमिस्टर सुट्टीच्या काळात हे प्रमाण कमी होते, असे धीरज सिंह यांच्या विश्लेषणात म्हटले आहे. केवळ विद्यार्थ्यांची संख्या वाढल्यामुळे मृत्यूंचे हे वाढते प्रमाण स्पष्ट होत नाही, असा दावा अहवालात करण्यात आला असून हा मुद्दा विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य आणि संस्थांच्या व्यवस्थापनाशी निगडित असल्याचे धीरज सिंह यांनी म्हटले आहे.

अलीकडेच घडलेल्या दोन घटनांमुळे हा विषय पुन्हा चर्चेत आला आहे. २२ ऑगस्ट रोजी आयआयटी दिल्लीमध्ये एम.एस्सी. फिजिक्सचा ३१ वर्षीय विद्यार्थी ऋषिकेश कुमार याचा मृत्यू झाला होता, त्यानंतर विद्यार्थ्यांनी निष्पक्ष चौकशी आणि जबाबदारी निश्चित करण्याची मागणी करत आंदोलन केले आणि संस्थेने बाह्य चौकशी समिती नेमली. यानंतर १८ सप्टेंबर रोजी आयआयटी बॉम्बेमध्ये बी.टेकचा २० वर्षीय विद्यार्थी साहिल वाकोडे याचा मृत्यू झाला. साहिलच्या मृत्यूआधी मिड-सेमिस्टर परीक्षेदरम्यान मोबाईल फोनवर एआयच्या मदतीने पेपरचे प्रश्न शोधताना तो पकडला गेला होता, असे सांगितले जाते. या घटनेनंतर आयआयटी बॉम्बे कॅम्पसमध्ये आंदोलने झाली आणि संस्थेने घटनेपूर्वीच्या परिस्थितीबाबत दिलेल्या सुरुवातीच्या वक्तव्याबद्दल माफी मागत, चौकशी सुरू असताना असे वक्तव्य करणे योग्य नव्हते, असे स्पष्ट केले.

धीरज सिंह यांच्या अहवालात पुरुष बी.टेक विद्यार्थी आणि महिला पीएच.डी. स्कॉलर हे विशेष संवेदनशील गट असल्याचे म्हटले आहे. गेल्या दोन दशकांतील एकूण आत्महत्यांपैकी जवळपास ६० टक्के वाटा या दोन गटांचा मिळून आहे. सामाजिक श्रेणीनुसारही यात फरक दिसून येतो असा दावा अहवालात करण्यात आला आहे. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातीतील विद्यार्थ्यांचा आत्महत्येचा दर सर्वसाधारण श्रेणीच्या तुलनेत जवळपास दुप्पट असून हे विद्यार्थी तुलनेने कमी वयात मृत्युमुखी पडल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. कोविडनंतरच्या काळात अनुसूचित जातीच्या विद्यार्थ्यांमधील आत्महत्येचा दर सर्वसाधारण श्रेणीच्या तुलनेत २.६ पट, तर अनुसूचित जमातीच्या विद्यार्थ्यांमध्ये ४.२ पट राहिल्याचा दावा अहवालात करण्यात आला आहे.

ही परिस्थिती सुधारण्यासाठी अहवालात एकूण चौदा उपायांचा समावेश असलेले धोरण सुचवण्यात आले आहे. यात मित्र, ज्येष्ठ विद्यार्थी आणि माजी विद्यार्थ्यांमार्फत पद्धतशीर मेंटरिंग, धोका असलेल्या विद्यार्थ्यांची लवकर ओळख, गोपनीय मानसिक आरोग्य सेवा आणि कॅम्पसस्तरावर मानसिक आरोग्य सर्वेक्षण यांचा समावेश आहे. याशिवाय प्राध्यापक, कर्मचारी आणि विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण देणे, संस्थांच्या कल्याणाचा एनआयआरएफ रँकिंगमध्ये समावेश करणे, आयआयटीमध्ये स्वतंत्र वेलबीइंग नेतृत्व नेमणे आणि याआधी झालेल्या विद्यार्थ्यांच्या मृत्यूंचे स्वतंत्र तज्ज्ञ समितीकडून पुनरावलोकन करणे असे उपायही सुचवण्यात आले आहेत. ही आकडेवारी माहिती अधिकार अर्ज आणि प्रसारमाध्यमांतील बातम्या एकत्रित करून तयार करण्यात आली असून आयआयटी विद्यार्थ्यांच्या मृत्यूंचा कोणताही केंद्रीय अधिकृत डेटाबेस अस्तित्वात नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.