आयआयटी विद्यार्थ्याच्या आत्महत्येप्रकरणी सीबीआय चौकशी आणि पाच कोटींच्या मदतीची मागणी

आयआयटी मुंबईमध्ये बी.टेकच्या दुसऱ्या वर्षात शिकणारा साहिल रवींद्र वाकोडे या विद्यार्थ्याने आत्महत्या केल्याची घटना समोर आल्यानंतर देशातील नामांकित शिक्षण संस्थांमधील सामाजिक समानता, विद्यार्थ्यांची सुरक्षितता आणि जातीय भेदभावाचे आरोप हे मुद्दे पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहेत.

साहिलच्या कुटुंबीयांनी त्याला जातीवरून त्रास दिला जात असल्याचा आरोप केला आहे. या आरोपांचे गांभीर्य लक्षात घेऊन बहुजन समाज पक्षाचे (बीएसपी) माजी महाराष्ट्र अध्यक्ष डॉ. अ‍ॅड. संदीप ताजणे यांनी मंगळवारी साहिलच्या मृत्यूच्या परिस्थितीची सीबीआय चौकशी करण्यात यावी, तसेच त्याच्या कुटुंबाला सरकारकडून पाच कोटी रुपयांची आर्थिक मदत द्यावी अशी मागणी केली.

ताजणे म्हणाले की, देशातील एका अग्रगण्य शिक्षण संस्थेत प्रवेश मिळवणाऱ्या बहुजन विद्यार्थ्याला जातीय पूर्वग्रह, अपमान किंवा मानसिक दबावाला सामोरे जावे लागत असेल, तर ती केवळ एका विद्यार्थ्याची वैयक्तिक शोकांतिका मानता येणार नाही. यातून संपूर्ण शिक्षण व्यवस्थेच्या सामाजिक संवेदनशीलतेवर गंभीर प्रश्न उपस्थित होतात, असेही ते म्हणाले.

आरोप सिद्ध झाल्यास कठोर कारवाई करण्याची मागणी त्यांनी केली. दोषींना केवळ निलंबित करणे पुरेसे ठरणार नाही, तर भेदभावाच्या प्रथांसाठी संस्थांनाच जबाबदार धरले पाहिजे, असे त्यांनी नमूद केले.

रोहित वेमुला याच्या आत्महत्येचा संदर्भ देत ताजणे म्हणाले की, उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये वंचित समाजातील विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेबाबत सातत्याने उपस्थित होणाऱ्या चिंतेमुळे सरकारने सध्याच्या यंत्रणांचा गांभीर्याने आढावा घ्यावा.

साहिलच्या प्रकरणात केंद्रीय शिक्षणमंत्र्यांनी नैतिक जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा द्यावा, अशीही मागणी त्यांनी केली. केंद्रीय शिक्षणमंत्री बदलल्याने आरएसएसप्रणित सरकारच्या अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमातीच्या विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीबाबतच्या दृष्टिकोनात काहीही फरक पडणार नाही, असा आरोपही ताजणे यांनी केला.

सरकारने संसदेत दिलेल्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, २०१८ ते २०२३ या काळात आयआयटींमध्ये अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमातीच्या विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्येची अनेक प्रकरणे नोंदवली गेली. राज्यसभेत २०२३ मध्ये दिलेल्या उत्तरानुसार, २०१८ मध्ये दोन एससी विद्यार्थ्यांनी, २०१९ मध्ये एका एससी विद्यार्थ्याने, २०२२ मध्ये एका एससी व एका एसटी विद्यार्थ्याने आणि २०२३ मध्ये दोन एससी विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली.

साहिलचा मृत्यू एका परीक्षेशी संबंधित घटनेनंतर झाला. संस्थेने सुरुवातीला परीक्षा प्रक्रियेबाबत स्पष्टीकरण दिले होते, मात्र नंतर आपल्या आधीच्या निवेदनातील काही मुद्द्यांबद्दल माफी मागत हे प्रकरण चौकशीच्या अधीन असल्याचे सांगितले.

पोलीस तपास आता क्राइम ब्रँचकडे वर्ग करण्यात आला आहे. मात्र संपूर्ण प्रकरण स्वतंत्र आणि सर्वंकष चौकशीसाठी सीबीआयकडे सोपवावे, अशी मागणी ताजणे यांनी केली आहे.

जातीय भेदभावाचे आरोप निष्पक्ष चौकशीतून सिद्ध किंवा फेटाळले गेले पाहिजेत. परंतु विद्यार्थी आणि त्यांच्या कुटुंबीयांनी उपस्थित केलेल्या चिंता केवळ शैक्षणिक ताणतणाव म्हणून फेटाळणे धोकादायक ठरेल, असेही ताजणे म्हणाले.

प्रत्येक उच्च शिक्षण संस्थेत एससी व एसटी विद्यार्थ्यांसाठी सहज उपलब्ध होणारी प्रभावी तक्रार निवारण यंत्रणा, स्वतंत्र सामाजिक लेखापरीक्षण आणि जबाबदार समुपदेशन व्यवस्था असावी, अशी मागणीही त्यांनी केली.

या मागण्यांमुळे साहिलच्या मृत्यूभोवतीची चौकशी अधिक तीव्र झाली असून, जातीय छळाच्या आरोपांमुळे संस्थात्मक जबाबदारी आणि विद्यार्थी सुरक्षितता हे मुद्दे या वादाच्या केंद्रस्थानी आले आहेत.