सेरेब्रल पाल्सी असलेल्या मुलांना फिजिओ, ऑक्युपेशनल आणि स्पीच थेरपी का लागते, डॉक्टरांनी सांगितले

जागतिक सेरेब्रल पाल्सी दिनानिमित्त सेरेब्रल पाल्सी असलेल्या मुलांसाठी कोणत्या थेरपी महत्त्वाच्या आहेत, हे घाटकोपर (मुंबई) येथील झायनोव्हा शाल्बी हॉस्पिटलच्या बालरोगतज्ज्ञ डॉ. श्रुती घाटलिया यांनी सोप्या शब्दांत सांगितले आहे. फिजिओथेरपी, ऑक्युपेशनल थेरपी आणि स्पीच थेरपी, या तीन थेरपींबद्दल त्यांनी माहिती दिली.

सेरेब्रल पाल्सी (CP) ही मेंदूशी संबंधित समस्या आहे. यामुळे मुलांच्या हालचाली, स्नायूंची ताकद आणि त्यावरचे नियंत्रण, शरीराचा तोल आणि शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये समन्वय साधण्याची क्षमता, यांवर परिणाम होऊ शकतो. मूल जन्माला येण्यापूर्वी, जन्माच्या वेळी किंवा लहान वयात मेंदूच्या विकासात अडचण आली किंवा मेंदूला दुखापत झाली, तर सेरेब्रल पाल्सी होऊ शकते.

या आजाराची लक्षणे प्रत्येक मुलात सारखी नसतात. काही मुलांचे स्नायू खूप आखडलेले, तर काहींचे खूप कमकुवत असू शकतात. काही मुलांना चालताना किंवा तोल सांभाळताना त्रास होतो. काहींच्या हालचाली नेहमीपेक्षा वेगळ्या असतात. वस्तू पकडणे, लिहिणे अशा कामांतही हातांची अडचण येऊ शकते. काही मुलांना स्पष्ट बोलता येत नाही किंवा इतरांशी बोलताना अडचण येते, तर काहींना अन्न किंवा पाणी गिळताना त्रास होऊ शकतो. अशी लक्षणे दिसली तर पालकांनी दुर्लक्ष करू नये, असे डॉ. घाटलिया यांनी म्हटले आहे.

डॉ. घाटलिया यांच्या म्हणण्यानुसार सेरेब्रल पाल्सी असलेल्या मुलांच्या विकासात थेरपीचा मोठा वाटा असतो. योग्य थेरपी मिळाली तर मुले स्वतःची कामे अधिक चांगली करू शकतात आणि रोजच्या जीवनात इतरांवर अवलंबून राहणे कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

फिजिओथेरपीबद्दल त्या सांगतात की, ती मुलांच्या शरीराच्या हालचाली सुधारण्यासाठी मदत करते. स्नायूंची ताकद वाढवणे, तोल सुधारणे, हालचाली सहज करणे, शरीर लवचिक ठेवणे आणि चालण्याची क्षमता सुधारणे, यावर यात भर दिला जातो. तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली नियमित व्यायाम केला तर चालणे, उठणे, बसणे आणि इतर रोजच्या हालचाली तुलनेने सोप्या होऊ शकतात.

ऑक्युपेशनल थेरपी मुलांना रोजची कामे स्वतः करण्यासाठी लागणारी कौशल्ये शिकायला मदत करते, असे डॉ. घाटलिया यांनी सांगितले. स्वतः जेवणे, कपडे घालणे, लिहिणे, खेळणे, वस्तू पकडणे आणि हातांचा नीट वापर करणे, यांचा त्यात समावेश आहे. त्यामुळे मुलांना हळूहळू स्वतःची कामे स्वतः करण्याचा आत्मविश्वास मिळू शकतो आणि ते अधिक स्वावलंबी होऊ शकतात.

स्पीच थेरपी बोलताना अडचण येणाऱ्या किंवा स्पष्ट बोलता न येणाऱ्या मुलांसाठी उपयोगी ठरू शकते, असे त्यांनी म्हटले. काही मुलांना आपल्या गरजा किंवा भावना इतरांना सांगता येत नाहीत. अशा मुलांना संवादाची कौशल्ये विकसित करण्यात ही थेरपी मदत करू शकते. गिळताना त्रास होणाऱ्या मुलाला सुरक्षितपणे अन्न खाण्याची आणि गिळण्याची योग्य पद्धत शिकवण्यासाठीही तज्ज्ञ मदत करू शकतात.

प्रत्येक मुलाची समस्या आणि गरज वेगळी असते, त्यामुळे सगळ्यांसाठी एकच थेरपी किंवा एकच उपचार पद्धत योग्य असेल असे नाही, असे डॉ. घाटलिया यांनी स्पष्ट केले. मुलाची लक्षणे, त्याचा विकास, त्याला येणाऱ्या अडचणी आणि त्याची उद्दिष्टे लक्षात घेऊन थेरपीचे नियोजन करायला हवे. डॉक्टर आणि थेरपिस्ट मुलाची गरज समजून घेऊन योग्य थेरपी आणि व्यायाम सुचवू शकतात. पालकांनी थेरपी नियमित सुरू ठेवणे आणि तज्ज्ञांच्या सूचना पाळणे महत्त्वाचे आहे, असेही त्यांनी सांगितले.

मुलाच्या प्रगतीत फक्त डॉक्टर आणि थेरपिस्टच नाहीत, तर पालक, कुटुंबातील सदस्य, शिक्षक आणि मुलाची काळजी घेणारे यांचीही मोठी भूमिका असते. सर्वांनी मिळून मदत केली तर मुलाला शाळेत जाणे, इतर मुलांसोबत खेळणे आणि घरातल्या रोजच्या गोष्टींमध्ये सहभागी होणे अधिक सोपे होऊ शकते. पालकांनी आपल्या मुलाची इतर मुलांशी तुलना करू नये, कारण प्रत्येक मुलाची प्रगती वेगळ्या वेगाने होते. त्यामुळे संयम ठेवून मुलाला नियमित प्रोत्साहन द्यावे, असे डॉ. घाटलिया म्हणतात.

सेरेब्रल पाल्सीमध्ये मुलाला दीर्घकाळ मदतीची आणि थेरपीची गरज भासू शकते. मात्र योग्य वेळी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन योग्य थेरपी सुरू केली, तर मुलाच्या हालचाली, रोजची कामे करण्याची क्षमता, संवाद साधण्याची क्षमता आणि आत्मविश्वास सुधारण्यास मदत होऊ शकते, असे डॉ. घाटलिया यांनी सांगितले. पालक, डॉक्टर आणि थेरपिस्ट यांनी एकत्र प्रयत्न केले तर अशा मुलांना अधिक स्वावलंबी आणि आनंदी जीवन जगायला मदत होऊ शकते, असेही त्या म्हणाल्या.