वर्गात न रमणाऱ्या मुलांसाठी राधिका भावे आणि शिल्पा कुलकर्णी यांची राशी पीओएस फाउंडेशन

प्रत्येक मूल वेगळं असतं. शिकण्याची पद्धत, समजून घेण्याची ताकद आणि प्रगतीचा वेग प्रत्येकाचा वेगवेगळा असतो. शाळेच्या ठरावीक पद्धतीत मात्र काही मुलांना अपेक्षित प्रगती करता येत नाही. अशा मुलांकडे अनेकदा अभ्यासात मागे असलेली, लक्ष न देणारी किंवा वर्गात त्रास देणारी मुलं म्हणून पाहिलं जातं. त्यांच्या अडचणी समजून घेऊन योग्य शिक्षण आणि आधार दिला, तर त्यांच्यातली क्षमता विकसित होऊ शकते, असा विचार घेऊन राधिका भावे आणि शिल्पा कुलकर्णी यांनी राशी पीओएस फाउंडेशनच्या माध्यमातून विशेष शैक्षणिक गरजा असलेल्या मुलांसाठी काम सुरू केले. नवभारत नवराष्ट्रच्या नवदुर्गा विशेष पॉडकास्टमध्ये त्यांनी आपला हा प्रवास उलगडला.

सुरुवातीला दोघीही सर्वसाधारण शाळांमध्ये विशेष शिक्षिका म्हणून काम करत होत्या. काही मुलं सतत वर्गात फिरतात, अभ्यासात लक्ष देत नाहीत किंवा इतर मुलांच्या तुलनेत शिकण्यात मागे पडतात, हे त्यांच्या लक्षात येत होतं. अशा मुलांना अनेकदा विशेष शिक्षकांकडे पाठवलं जात असे. या मुलांच्या अडचणी फक्त अभ्यासापुरत्या नसतात, त्यांच्या शिकण्याच्या पद्धती वेगळ्या असू शकतात, हे त्यांना उमगलं. शिकवण्याची पद्धत बदलण्याची गरज जाणवल्यावर त्यांनी स्वतंत्रपणे काम करण्याचा निर्णय घेतला आणि त्यातून राशी पीओएस फाउंडेशनची सुरुवात झाली.

स्वतंत्र शिक्षणव्यवस्था उभी करणं जितकं कठीण होतं, तितकंच पालकांना त्याचं महत्त्व पटवून देणंही आव्हानात्मक होतं. मुलाला सर्वसाधारण शाळेतून काढून वेगळ्या पद्धतीच्या शिक्षणात घालणं अनेक पालकांना सुरुवातीला स्वीकारणं कठीण जात होतं. आपलं मूल इतरांच्या तुलनेत मागे पडेल का, त्याचं भविष्य काय असेल, अशा चिंता पालकांना सतावत असतात. मुलांवरचा अभ्यासाचा ताण कमी करून त्यांच्या गरजेनुसार शिक्षण दिलं, तर त्यांचा सर्वांगीण विकास साधता येतो, हा विश्वास पालकांना देण्याचा प्रयत्न राधिका आणि शिल्पा यांनी केला.

फाउंडेशनची माहिती पालकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी कोणतीही मोठी जाहिरात मोहीम राबवण्यात आली नाही, असं त्यांनी सांगितलं. सुरुवातीला काही पालकांना त्यांच्या कामाची माहिती होती. त्यांनी इतर पालकांना फाउंडेशनबद्दल सांगायला सुरुवात केली. अशा प्रकारे एकमेकांच्या अनुभवातून फाउंडेशनची ओळख वाढत गेली आणि विद्यार्थ्यांचे प्रवेशही वाढू लागले.

राशी फाउंडेशनच्या शिक्षणपद्धतीतला सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे प्रत्येक मुलासाठी स्वतंत्र नियोजन. प्रत्येक मुलाच्या अडचणी आणि गरजा वेगळ्या असतात, त्यामुळे सगळ्यांना एकाच पद्धतीने शिकवणं योग्य ठरत नाही, असं राधिका आणि शिल्पा यांनी पॉडकास्टमध्ये सांगितलं. एखाद्या मुलाला डिस्लेक्सियासाठी विशेष मार्गदर्शन लागतं, तर दुसऱ्याला ऑक्युपेशनल थेरपीची गरज असू शकते. त्यामुळे त्यांनी आपल्या कामाचं वर्णन करताना म्हटलं, आमच्याकडे ५० मुलं नाहीत, तर ५० वेगवेगळ्या वर्गखोल्या आहेत. म्हणजेच प्रत्येक मुलासाठी वेगळी शिक्षणयोजना तयार केली जाते. मुलाने ठरावीक पद्धतीशी जुळवून घेण्यापेक्षा पद्धतच मुलाच्या गरजेनुसार बदलण्यावर भर दिला जातो.

पॉडकास्टमध्ये ADHD, डिस्लेक्सिया, डिस्प्रॅक्सिया आणि डिस्कॅल्क्युलिया यांसारख्या स्थितींविषयीही चर्चा झाली. काही मुलांना एकाग्रता राखणं कठीण जातं, तर काहींना वाचन, लेखन, गणित किंवा हालचालींच्या समन्वयात अडथळे येऊ शकतात. अशा मुलांना सतत कमी लेखण्याऐवजी त्यांच्या अडचणी समजून घेणं आवश्यक असतं, असं दोघींनी सांगितलं. मुलांच्या गरजेनुसार ऑक्युपेशनल थेरपी, विशेष शिक्षण आणि नियमित सराव यांचा समावेश केला जातो.

विशेष मुलांच्या शिक्षणासाठी फाउंडेशनने NIOS अर्थात नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूलिंग या प्रणालीचा पर्याय निवडला आहे. सर्वसाधारण शाळांमध्ये एका शैक्षणिक वर्षात अनेक विषयांच्या परीक्षा द्याव्या लागतात. NIOS प्रणालीत लागू नियमांनुसार विषय आणि परीक्षांचं नियोजन अधिक लवचिकपणे करता येतं, त्यामुळे काही विद्यार्थ्यांना क्षमतेनुसार अभ्यासासाठी जास्त वेळ मिळू शकतो. मुलांवरचा अनावश्यक ताण कमी करणं आणि त्यांना आत्मविश्वासाने पुढे जाण्याची संधी देणं हा या पद्धतीचा उद्देश असल्याचं त्यांनी सांगितलं.

कोरोना महामारीच्या काळात फाउंडेशनसमोर नवं आव्हान उभं राहिलं. विशेष शैक्षणिक गरजा असलेल्या मुलांना ऑनलाइन शिकवणं सोपं नव्हतं. संपूर्ण शिक्षक टीमला नव्याने तयारी करावी लागली. ऑनलाइन शिक्षणासाठी वेगवेगळी साधनं, सादरीकरणं, वेळापत्रकं आणि शिकवण्याच्या पद्धती विकसित करण्यात आल्या. या काळात पालकही मुलांच्या शिक्षणात अधिक सहभागी झाले. नियमित मार्गदर्शनामुळे काही मुलांच्या वाचन, लेखन आणि स्वतंत्र अभ्यास करण्याच्या क्षमतेत सुधारणा दिसली, असं त्यांनी सांगितलं.

फाउंडेशनमध्ये फक्त पुस्तकी अभ्यासावर भर दिला जात नाही. नृत्य, संगीत आणि इतर उपक्रमांनाही महत्त्व आहे. मुलांना हिप-हॉप आणि भरतनाट्यम यांसारख्या नृत्यप्रकारांचं प्रशिक्षण दिलं जातं. नृत्यातून मुलांना उजवी-डावी दिशा समजणं, शरीराचा समन्वय राखणं, हालचालींचा क्रम लक्षात ठेवणं आणि समूहात सहभागी होणं यांचा सराव होतो. अशा उपक्रमांमुळे अभ्यासाची भीती कमी होऊन आत्मविश्वास वाढायला मदत होऊ शकते, असं राधिका आणि शिल्पा यांचं मत आहे.

कला उपक्रमांचाही वापर केला जातो. काही मुलांना भावना शब्दांत सांगणं कठीण जातं, तेव्हा चित्रकला आणि इतर कलात्मक उपक्रम त्यांच्यासाठी माध्यम ठरू शकतात. एखादं मूल अभ्यासात मागे असलं तरी चित्रकलेत उत्तम कामगिरी करू शकतं. कलागुणांना प्रोत्साहन मिळालं, तर त्यांना यशाचा आनंद अनुभवता येतो. सतत अपयश अनुभवणाऱ्या मुलांसाठी एखाद्या उपक्रमात मिळालेलं छोटंसं यशही महत्त्वाचं असतं, असं त्यांनी सांगितलं.

मुलांना सर्वांत आधी प्रेम आणि स्वीकाराची गरज असते, यावर दोघींनी विशेष भर दिला. आत्मविश्वास वाढवण्याची प्रक्रिया मुलांच्या क्षमतांचा स्वीकार करण्यापासून सुरू होते. त्यांच्यात काय कमी आहे यापेक्षा त्यांना काय जमतं, याकडे लक्ष देणं आवश्यक आहे, असं त्यांनी स्पष्ट केलं. प्रत्येक छोट्या प्रगतीचं कौतुक करणं, अडचणी समजून घेणं आणि सुरक्षित वातावरण देणं यांना त्यांनी महत्त्व दिलं.

प्रत्येक मुलाची क्षमता वेगळी असते. काहींना शिकायला जास्त वेळ लागतो, काहींना वेगळ्या पद्धतीने शिकवावं लागतं, पण त्यामुळे त्यांची गुणवत्ता कमी ठरत नाही. मुलांना गरजेनुसार शिक्षण, योग्य मार्गदर्शन आणि प्रेमळ वातावरण मिळालं, तर त्यांच्या क्षमतांना वाव मिळतो. हाच संदेश राशी फाउंडेशनच्या कामातून पुढे येतो.