संघाच्या दसरा कार्यक्रमात माजी उपराष्ट्रपती धनखर पाहुणे, भाजप-संघ संबंधांची चर्चा

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघासाठी (आरएसएस) दसरा उत्सव नेहमीच मोठा कार्यक्रम असतो. संघप्रमुख मोहन भागवत कोणती दिशा घेणार, हे पाहण्यासाठी देशभराचे लक्ष त्यांच्या भाषणाकडे लागलेले असते. यंदाही भागवत भाजपमधील सध्याच्या अंतर्गत कलहावर काही बोलतील, अशी लोकांना आशा होती.

या चर्चेमागचे सगळ्यात मोठे कारण म्हणजे या कार्यक्रमात माजी उपराष्ट्रपती जगदीप धनखर पाहुणे म्हणून आले होते. भाजपच्या वरिष्ठ नेत्यांसाठी धोका मानल्या जाणाऱ्या धनखर यांना संघ व्यासपीठ का देत आहे, असा प्रश्न विचारला जात आहे.

भाजपमध्ये खरे वर्चस्व कोणाचे, सरकारचे, पक्षसंघटनेचे की दोन्हीकडे खोलवर रुजलेल्या संघाच्या नेत्यांचे, असाही सवाल उभा राहिला आहे. भाजपमध्ये सुरेश सोनी यांची भूमिका वाढत चालली आहे आणि त्यातच धनखर संघाच्या व्यासपीठावर दिसले. त्यामुळे हा प्रश्न पुन्हा चर्चेत आला आहे. या दोन्ही गोष्टी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत का, सोनी यांचा वाढता प्रभाव संघाला अस्वस्थ करतो आहे का आणि धनखर यांना मंचावर बोलावणे हा राजकीय संदेश देण्याचा मार्ग होता का, असे प्रश्न मांडले जात आहेत.

संघाच्या सर्वोच्च नेतृत्वात असलेल्या सुरेश सोनी यांची भूमिका या प्रश्नाचा मोठा पैलू आहे. भाजपच्या निर्णयांमध्ये ते पूर्वीपेक्षा जास्त सक्रिय आहेत का, की त्यांचा प्रभाव जुन्या संघटनात्मक संबंधांमुळे आहे, हाही प्रश्न आहे. भाजपमध्ये संघाची पार्श्वभूमी असलेले नेते असणे नवीन नाही. पण राजकीय नियुक्त्या, संघटनेतले बदल आणि नेत्यांमधली मध्यस्थी यात एखाद्या व्यक्तीची भूमिका किती असते, हा वेगळा मुद्दा आहे. मध्य प्रदेशातील राजकीय निर्णयांमध्ये सोनी यांचा थेट हस्तक्षेप त्यांना अधिकाधिक वादग्रस्त करत आहे.

सोनी यांचे प्रमुख मोहन भागवत यांनी त्यांना भाजपमध्ये हस्तक्षेप थांबवायला वारंवार सांगितले आहे. संघ आणि भाजप यांच्यात समन्वय साधण्याची जबाबदारी आता त्यांच्यावर नाही. तरीही भाजपमधील अनेक मोठ्या निर्णयांमागे सोनी हेच मुख्य प्रेरक शक्ती मानले जातात.

मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांच्या निवडीपासून माजी गृहमंत्री नरोत्तम मिश्रा यांचे दतिया मतदारसंघातील तिकीट रद्द होण्यापर्यंत अनेक प्रकरणांत त्यांचे नाव घेतले गेले आहे. मध्य प्रदेश सरकारसाठी कठीण काळात त्यांना अनेकदा समन्वयक म्हणून पाहिले गेले. चित्रकूट आणि रेवा येथे त्यांनी नुकत्याच घेतलेल्या बैठकींचीही चर्चा झाली.

मंत्री पियुष गोयल यांच्या निवासस्थानी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि सुरेश सोनी यांची भेट झाली. त्यानंतर हा वाद आणखी पेटला आहे. भाजप आणि संघ यांच्यात समन्वयाची व्यवस्था आहे, मग सोनी यांच्या इच्छेनुसार निर्णय का होत आहेत, असा प्रश्न विचारला जात आहे. भाजपच्या निर्णयांमध्ये संघाच्या इतर नेत्यांची किती भूमिका असावी आणि प्रभावाचा समतोल कसा राखावा, हाही मुद्दा त्यातून पुढे येतो.

जगदीप धनखर यांनी २१ जुलै २०२५ रोजी प्रकृतीच्या कारणावरून उपराष्ट्रपतिपदाचा राजीनामा दिला होता. त्या अचानक राजीनाम्याने अनेक राजकीय प्रश्न उभे राहिले. त्याचे सर्वात प्रमुख कारण पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि अमित शाह यांची नाराजी असल्याचे सांगितले जाते. पद सोडताना उपराष्ट्रपतींना जसा निरोप समारंभ मिळायला हवा, तसा त्यांना मिळाला नाही.

संघाच्या शताब्दी वर्षानिमित्त झालेल्या विजयादशमी सोहळ्याचे आमंत्रण धनखर यांना मिळाले आणि तो चर्चेचा विषय बनला. हा फक्त एका माजी उपराष्ट्रपतींचा सन्मान होता का, संघाला स्वतःची वेगळी सार्वजनिक ओळख दाखवायची होती का, की यामागे मोठा राजकीय संदेश होता, अशी चर्चा सुरू आहे. विशेषतः भाजपमधले अंतर्गत संबंध बिघडलेले असताना ही चर्चा होत आहे. संघ धनखर यांचा वापर करून भाजपच्या शीर्षस्थ नेत्यांना कमजोर करत आहे का, असाही प्रश्न विचारला जात आहे.

खरा प्रश्न कोणत्याही एका व्यक्तीच्या उपस्थितीचा किंवा अनुपस्थितीचा नाही, तर त्याहून व्यापक आहे. राजकीय निर्णयांमध्ये निवडून आलेले नेतृत्व, पक्षाची संघटना आणि संघाची पार्श्वभूमी असलेले अनुभवी पदाधिकारी यांच्यात सत्तेचा समतोल कसा राखायचा, हा तो प्रश्न आहे.