भंडाऱ्यात नऊ महिन्यांत वाघ, बिबट्या, अस्वलाच्या हल्ल्यांत सात जणांचा मृत्यू

भंडारा जिल्ह्यात जंगलालगतच्या गावांमध्ये वन्यप्राण्यांच्या हल्ल्यांचे संकट वाढत आहे. त्यातून होणाऱ्या जीवितहानीमुळे मानव-वन्यजीव संघर्षाचा प्रश्न जिल्ह्यात निर्माण झाला आहे. जानेवारी ते सप्टेंबर या कालावधीतील उपलब्ध माहितीनुसार, वाघ, अस्वल आणि बिबट्यांच्या हल्ल्यांत सात मानवी मृत्यूंची नोंद झाली आहे. जिल्ह्यात नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र राखीव क्षेत्रासह जंगलाचा मोठा पट्टा आहे, त्यामुळे अनेक गावांचा वन्यजीवांशी थेट संपर्क येतो.

जंगलात अन्न-पाण्याची उपलब्धता, वनक्षेत्रातील हालचाली आणि गावाजवळच्या शेतशिवारात सहज मिळणारे खाद्य अशा कारणांमुळे वन्यप्राणी मानवी वस्तीजवळ येतात. मोहफुले गोळा करण्यासाठी, गवत आणण्यासाठी किंवा शेतात काम करण्यासाठी जंगलात जाणाऱ्या नागरिकांना वाघ, बिबट्या आणि अस्वलांच्या हल्ल्यांचा विशेष धोका असतो. साकोली तालुक्यातील पापडा, बांपेवाडा, उमरझरी आणि विर्शी परिसरात, तसेच तुमसर, पवनी आणि लाखनी तालुक्यांत हल्ल्यांच्या घटना नोंदल्या गेल्या.

घटनांचा क्रम पाहिला तर जानेवारीत अस्वलाच्या हल्ल्यात गंभीर जखमी झालेल्या व्यक्तीचा उपचारादरम्यान मृत्यू झाला. मार्चमध्ये साकोली परिसरात वाघाच्या हल्ल्यात एकाचा जीव गेला. मार्चअखेर ते एप्रिलच्या सुरुवातीला उमरझरी परिसरातील गंभीर जखमी महिलेचा उपचारादरम्यान मृत्यू झाला. एप्रिलमध्ये विर्शी परिसरात बिबट्याच्या हल्ल्यात एका बालिकेचा, तर तुमसर वनपरिक्षेत्रातील धनेगाव येथे एका महिलेचा मृत्यू झाला.

मे महिन्यात पवनी तालुक्यातील पिलांद्री परिसरात वाघाच्या हल्ल्यात एका व्यक्तीचा मृत्यू झाला. ऑगस्टमध्ये तुमसर तालुक्यातील आगरी येथे वाघाच्या हल्ल्यात गुराख्याचा बळी गेला. या घटनांमुळे जंगलालगतच्या गावांतील नागरिकांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.

या संघर्षाचा फटका फक्त मानवी जीवितहानीपुरता मर्यादित नाही. रानडुक्कर, हरिण, चितळ आणि सांबर यांसारखे प्राणी शेतांमध्ये शिरून पिकांचे नुकसान करतात. बिबट्या, लांडगा आणि इतर हिंस्र प्राण्यांच्या हल्ल्यांत पाळीव जनावरे दगावली, तर पशुपालकांना आर्थिक नुकसान सोसावे लागते. जूनमध्ये पवनी तालुक्यातील कोरंभी परिसरात बिबट्याच्या हल्ल्यात तब्बल ११ शेळ्या ठार झाल्या होत्या.

वनविभागाकडून जलद बचाव पथक आणि नियंत्रण कक्षासारख्या उपाययोजना राबवल्या जातात. वन्यप्राण्यांचा वावर किंवा आपत्कालीन घटना दिसल्यास वनविभागाला कळवण्यासाठी १९२६ हा टोल-फ्री क्रमांक उपलब्ध आहे. घटना घडल्यानंतर मदत देण्यापेक्षा संवेदनशील गावांची ओळख, वन्यप्राण्यांच्या हालचालींवर लक्ष, तातडीच्या सूचनेची व्यवस्था, जंगलालगत सुरक्षित मार्ग, जनजागृती आणि नुकसानभरपाई वेळेत देणे यांना प्राधान्य देण्याची गरज आहे. जंगलावर अवलंबून असलेल्या नागरिकांना पर्यायी रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणेही दीर्घकालीन उपायांचा भाग ठरू शकते.

वन्यप्राणी गावाजवळ दिसल्यास त्याच्याजवळ जाणे, त्याला चिथावणे किंवा गर्दी करणे टाळावे, असे सांगितले आहे. सुरक्षित अंतरावरून वनविभागाला माहिती द्यावी आणि आपत्कालीन मदतीसाठी वनविभागाचा टोल-फ्री क्रमांक १९२६ आहे.