मस्क यांचा आरोप: युक्रेनच्या सैन्याने स्टारलिंकचा वापर ड्रोन हल्ल्यांसाठी केला

स्पेसएक्सचे प्रमुख आणि अब्जाधीश उद्योगपती एलॉन मस्क यांनी युक्रेनच्या सैन्यावर गंभीर आरोप केला आहे. स्टारलिंक ही सॅटेलाइट इंटरनेट सेवा युक्रेनच्या सैन्याने चुकीच्या पद्धतीने वापरली, असे त्यांचे म्हणणे आहे. 'एक्स' या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर केलेल्या पोस्टमधून त्यांनी ही भूमिका मांडली.

मस्क यांच्या म्हणण्यानुसार, युक्रेनच्या सैन्याने स्टारलिंकच्या अधिकृत सेवाशर्तींचे थेट उल्लंघन केले. ही नागरी दळणवळण प्रणाली लोकांना मारण्यासाठी आणि आक्रमक ड्रोन हल्ल्यांसाठी वापरली गेली, असा त्यांचा आरोप आहे. स्टारलिंक ही मुख्यतः व्यावसायिक आणि नागरी संपर्कासाठी बनलेली प्रणाली आहे. लष्करी आक्रमणात तिचा थेट शस्त्रासारखा वापर करणे त्यांच्या नियमांत बसत नाही, असेही त्यांनी सांगितले.

ड्रोन मोहिमांसाठी स्टारलिंकचा वापर ज्या तांत्रिक लूपहोलमधून (Loophole) केला जात होता, ती त्रुटी गेल्या आठवड्यात दुरुस्त करण्यात आली, असे मस्क यांनी सांगितले. त्यामुळे स्टारलिंकच्या स्पीडवर आणि कनेक्टिव्हिटीवर काही मर्यादा आल्या होत्या. "स्टारलिंकची रचना माणसांचा संपर्क सोपा करण्यासाठी केली होती, माणसांचे जीव घेण्यासाठी नाही," असे मस्क यांनी ठामपणे म्हटले. या कारवाईनंतर अमेरिका, स्पेसएक्स आणि युक्रेनचे प्रशासन यांच्यातले संबंध पुन्हा ताणले गेल्याचे दिसते.

फेब्रुवारी २०२२ मध्ये रशियाने युक्रेनवर पूर्ण ताकदीने हल्ला केला, तेव्हा युक्रेनची जुनी दळणवळण यंत्रणा पूर्णपणे कोलमडली होती. अशा वेळी मस्क यांच्या स्टारलिंक सॅटेलाइट नेटवर्कने युक्रेनला देवदूतासारखी साथ दिली. रशियन सैन्याला स्टारलिंकचे सिग्नल जॅम करणे किंवा ते थेट नष्ट करणे शक्य नसल्याने युक्रेनच्या सैन्यासाठी हे नेटवर्क मजबूत कवच ठरले. सैनिकांमध्ये संपर्क ठेवणे, लॉजिस्टिक्स सांभाळणे आणि रणांगणावरील हालचाली टिपणे यासाठी स्टारलिंक अतिशय महत्त्वाचे साधन बनले.

याशिवाय युक्रेनचे सैन्य अमेरिकन सरकारच्या नियंत्रणातील 'स्टारशील्ड' (Starshield) या खास लष्करी सॅटेलाइट प्रणालीवरही मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. मस्क यांनी या दोन्ही प्रणालींमधला फरक सांगितला. स्टारशील्ड पूर्णपणे अमेरिकन सरकारच्या अखत्यारीत येते आणि तिचा वापर कसा करायचा हे अमेरिकन प्रशासन ठरवते. मात्र व्यावसायिक स्टारलिंकचा आक्रमक कारवायांसाठी गैरवापर होणे स्वीकारार्ह नाही, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

गेल्या काही दिवसांत स्टारलिंक आणि स्टारशील्डच्या स्पीडवर मर्यादा आल्यामुळे युक्रेनच्या फ्रंटलाईनवरच्या मोहिमांमध्ये मोठा अडथळा आला होता. वेग कमी झाल्याने रशियन ड्रोन पाडण्याच्या आणि हवाई हल्ल्यांना उत्तर देण्याच्या काही मोहिमा रद्द कराव्या लागल्याच्या बातम्या आल्या. रशियन क्षेपणास्त्र हल्ल्यांबद्दल मित्रांकडून मिळणाऱ्या पूर्वसूचनांमध्येही काही काळ व्यत्यय आला होता.

या परिस्थितीची दखल घेत युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष वोलोडिमिर झेलेंस्की यांनी स्टारलिंक आणि स्टारशील्डच्या सेवा पुन्हा सुरू झाल्याचे जाहीर केले. युक्रेनच्या सुरक्षेसाठी आवश्यक असलेल्या वेगाने नेटवर्क पुन्हा चालू झाले असून फ्रंटलाईनवरचा संपर्क आता स्थिर आहे, असे त्यांनी सांगितले. हे सॅटेलाइट नेटवर्क पूर्णपणे बंद झाले, तर युक्रेनची संपूर्ण फ्रंटलाईन काही तासांतच कोलमडेल, असा दावा मस्क यांनी केला आहे.

स्टारलिंकच्या वापरावरून उभा राहिलेला हा वाद फक्त तंत्रज्ञानापुरता राहिलेला नाही, तर त्याला आता आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचीही किनार आहे. मस्क यांच्या आरोपांनंतर अमेरिकेच्या राजकीय वर्तुळात आणि व्हाईट हाऊसमध्येही चर्चा रंगली आहे. एका खाजगी तंत्रज्ञान कंपनीकडे युद्धाची दिशा बदलण्याची ताकद असावी का, असा प्रश्न आंतरराष्ट्रीय विचारवंत पुन्हा विचारत आहेत.

स्पेसएक्सने युक्रेनच्या रक्षणासाठी जगातल्या इतर कोणत्याही खाजगी कंपनीपेक्षा जास्त योगदान दिले आहे, असा दावा मस्क यांनी केला. शांततेचा ठोस मार्ग न शोधता युद्ध भडकवणाऱ्या युद्धखोरांवर त्यांनी जोरदार टीकाही केली. पुढच्या काळात युक्रेनचे सैन्य स्टारलिंकवरचे आपले अवलंबित्व कसे सांभाळते आणि मस्क यांच्या सेवाशर्तींचे पालन कसे होते, याकडे सगळ्या जगाचे लक्ष लागले आहे.