युद्धात स्टारलिंक अचानक मंदावले; युक्रेन आणि पोलंडचे इलॉन मस्क यांच्यावर आरोप

इलॉन मस्क आणि त्यांची सॅटेलाइट इंटरनेट कंपनी स्टारलिंक सध्या मोठ्या आंतरराष्ट्रीय वादात सापडली आहे. युक्रेनमधील लष्करी कारवाईदरम्यान स्टारलिंक सेवा अचानक मंदावल्याने युक्रेन आणि पोलंडने मस्क यांच्यावर गंभीर आरोप केले आहेत. युद्धासारख्या संवेदनशील वेळी एका खाजगी कंपनीने घेतलेल्या निर्णयामुळे जागतिक सुरक्षेबाबत प्रश्न उभे राहिले आहेत. काही दिवसांपूर्वी भारतात सॅटेलाइट इंटरनेट सेवा सुरू करण्याच्या मुद्द्यावरून मस्क यांनी केंद्र सरकार आणि रिलायन्स ग्रुपवर गंभीर आरोप केले होते.

युक्रेनच्या लष्करी अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, १३ आणि १४ ऑक्टोबरच्या मध्यरात्री युक्रेनियन सैन्याने आयोजित केलेल्या एका महत्त्वाच्या लष्करी सरावादरम्यान स्टारलिंक इंटरनेटचा वेग अचानक मोठ्या प्रमाणात कमी करण्यात आला. राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर झेलेन्स्की यांचे तंत्रज्ञान सल्लागार सर्गेई बेस्क्रेस्नोव्ह यांनी या घटनेवर तीव्र संताप व्यक्त केला. कंपनीने या बदलाबद्दल युक्रेनला कोणतीही पूर्वसूचना दिली नव्हती, असे त्यांनी सांगितले.

इंटरनेटचा वेग कमी झाल्याचा फटका मध्यम पल्ल्याच्या हल्ला करणाऱ्या ड्रोनचे नियंत्रण, इंटरसेप्टर सिस्टीम, लष्करी रसद पुरवठा (Logistics) आणि थेट पाळत ठेवणाऱ्या यंत्रणांना बसला. रणांगणावर संदेशवहन तुटल्याने युक्रेनियन सैन्याला मोठा फटका बसण्याची शक्यता निर्माण झाली होती.

या घटनेनंतर युरोपमधील युक्रेनचा प्रमुख सहकारी देश पोलंडही आक्रमक झाला आहे. पोलंडचे उपपंतप्रधान आणि परराष्ट्र मंत्री राडोस्लाव सिकोरस्की यांनी सोशल मीडियावर थेट मस्क यांना लक्ष्य करत कडक टीका केली. मस्क पुन्हा एकदा आपल्या उत्पादनांचे आणि तंत्रज्ञानाचे राजकारण करत आहेत का, असा सवाल त्यांनी विचारला. युरोपमधील सर्व देश आणि आंतरराष्ट्रीय ग्राहक या घडामोडींवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत, असा इशाराही त्यांनी दिला.

युद्धाच्या सुरुवातीपासून युक्रेन वापरत असलेल्या स्टारलिंक सबस्क्रिप्शनचे बिल पोलंड सरकार भरत आले आहे. त्यामुळे पोलंडच्या परराष्ट्र मंत्र्यांनी व्यक्त केलेली चिंता रास्त आणि गंभीर मानली जात आहे. एखाद्या देशाची संपूर्ण लष्करी दळणवळण व्यवस्था परदेशी खाजगी कंपनीवर अवलंबून असेल, तर आणीबाणीच्या वेळी ती कंपनी किती विश्वासार्ह ठरेल, असा प्रश्न आता विचारला जात आहे. सेवा अटींमध्ये (Terms of Service) अचानक बदल करून एका क्लिकवर इंटरनेट बंद किंवा मंद करता येत असेल, तर देशाच्या सार्वभौमत्वाला आणि सुरक्षेला धोका निर्माण होत नाही का, असाही संतप्त सवाल उपस्थित झाला आहे.

या वादानंतर मस्क यांनी स्पष्टीकरण दिले आहे. मस्क यांच्या दाव्यानुसार, लष्करी वापरासाठी तयार केलेल्या स्टारशील्ड (Starshield) या खास सॅटेलाइट नेटवर्कवर थेट अमेरिकन सरकारचे नियंत्रण असते. इंटरनेटचा वेग कमी करणे किंवा वापराच्या मर्यादा ठरवणे हे निर्णय अमेरिकी लष्कर घेते, असा दावा मस्क यांनी केला असून त्यासाठी त्यांनी थेट अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांना जबाबदार धरले आहे. मात्र हे निर्बंध नेमके कोणी, का आणि कोणत्या परिस्थितीत लादले, याबद्दल अमेरिकन प्रशासनाकडून किंवा पेंटागॉनकडून अद्याप कोणतेही अधिकृत सार्वजनिक स्पष्टीकरण आलेले नाही.

दुसरीकडे, मस्क यांच्या समर्थनार्थही काही युक्तिवाद पुढे येत आहेत. समर्थकांच्या मते, स्पेसएक्स ही खाजगी व्यापारी कंपनी आहे आणि युक्रेनच्या प्रत्येक लष्करी मागणीचे किंवा आक्रमक धोरणाचे पालन करण्यास ती कायद्याने बांधील नाही. युद्धाच्या सुरुवातीच्या कठीण काळात रशियाने युक्रेनच्या पारंपरिक टेलिकॉम नेटवर्कवर हल्ले करून ते उद्ध्वस्त केले होते, तेव्हा स्टारलिंकनेच युक्रेनला मोफत इंटरनेट देऊन संपर्क यंत्रणा जिवंत ठेवली होती. त्यामुळे आपल्या तंत्रज्ञानाचा वापर युद्धासाठी कसा व्हावा, यावर मर्यादा घालण्याचा अधिकार कंपनीला आहे, असाही युक्तिवाद केला जात आहे.

हा मुद्दा आता केवळ मस्क आणि युक्रेनपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. यामुळे संपूर्ण युरोपियन युनियन आणि इतर विकसनशील देशांच्या तांत्रिक आत्मनिर्भरतेवर (Strategic Autonomy) प्रश्नचिन्ह उभे राहिले आहे. या वादामुळे युरोपियन देश स्वतःचे स्वतंत्र सॅटेलाइट नेटवर्क उभारण्यासाठी वेगाने पावले उचलण्याची शक्यता आहे. भारत आणि इतर देशांमध्येही सॅटेलाइट इंटरनेट सेवेला मंजुरी देताना सुरक्षेचे आणि स्थानिक नियंत्रणाचे नियम किती कडक असावेत, यावर नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे.