भारत पोलिओमुक्त कसा झाला? जागतिक पोलिओ दिनानिमित्त मोहिमेचा प्रवास

दरवर्षी २४ ऑक्टोबरला जगभर जागतिक पोलिओ दिन पाळला जातो. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि रोटरी इंटरनॅशनल यांनी मिळून हा दिवस सुरू केला. हा दिवस फक्त एका आजाराची आठवण काढण्यासाठी नाही. लाखो मुलांना अपंगत्वाच्या सावटातून बाहेर काढणारे वैद्यकीय शोध आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांनी केलेला त्याग यांचा सन्मान करण्यासाठी तो आहे.

२४ ऑक्टोबर हीच तारीख निवडण्यामागे एक खास कारण आहे. पोलिओविरुद्धची पहिली प्रभावी लस शोधणारे शास्त्रज्ञ डॉ. जोनास साल्क (Dr. Jonas Salk) यांची या दिवशी जयंती असते. त्यांच्या शोधामुळे आज जगभरात पोलिओचे प्रमाण ९९ टक्क्यांपेक्षा जास्त घटले आहे.

पोलिओ म्हणजेच 'पोलिओमायलायटिस' (Poliomyelitis) हा खूप संसर्गजन्य आणि धोकादायक विषाणूजन्य आजार आहे. हा विषाणू मुख्यतः लहान मुलांच्या मज्जासंस्थेवर (Nervous System) हल्ला करतो. अवघ्या काही तासांत शरीराचे स्नायू कमकुवत होतात आणि कायमचे अपंगत्व येऊ शकते. काही गंभीर प्रकरणांत श्वास घेण्याचे स्नायू निकामी होतात आणि रुग्णाचा मृत्यूही होऊ शकतो.

दूषित पाणी, अन्न आणि अस्वच्छता यामुळे हा विषाणू झपाट्याने पसरतो. या आजारावर कायमस्वरूपी वैद्यकीय उपचार उपलब्ध नाहीत, म्हणून 'प्रतिबंध हाच एकमेव उपाय' ठरतो. पोलिओ लस (OPV आणि IPV) हीच लहान मुलांसाठी एकमेव सुरक्षित ढाल आहे.

भारताचा पोलिओमुक्तीचा प्रवास सगळ्या जगासाठी प्रेरणा देणारा आणि अभूतपूर्व उदाहरण आहे. नव्वदच्या दशकात भारतात दरवर्षी लाखो मुलांना पोलिओची बाधा होत होती. दाट लोकसंख्या, भौगोलिक विविधता आणि अस्वच्छता अशा अडचणींमुळे भारतातून पोलिओ हटवणे जवळजवळ अशक्य मानले जात होते.

तरीही भारत सरकारने 'पल्स पोलिओ मोहीम' (Pulse Polio Campaign) सुरू केली. आरोग्य कर्मचारी, अंगणवाडी सेविका आणि लाखो स्वयंसेवक यांनी अथक मेहनत घेतली आणि अशक्य वाटणारे हे ध्येय शक्य करून दाखवले.

"दो बूंद जिंदगी की" ही घोषणा भारतातल्या घराघरांत पोहोचली. सार्वजनिक ठिकाणे, रेल्वे स्टेशन, बस स्टँड आणि दुर्गम भागांत जाऊन आरोग्य कर्मचाऱ्यांनी मुलांना पोलिओचे डोस पाजले.

या प्रचंड प्रयत्नांचे फळ म्हणून भारताने १३ जानेवारी २०११ रोजी पोलिओचा शेवटचा रुग्ण नोंदवला. त्यानंतर सलग तीन वर्षे एकही नवा रुग्ण सापडला नाही. म्हणून मार्च २०१४ मध्ये जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला अधिकृतपणे 'पोलिओमुक्त देश' म्हणून घोषित केले. भारताच्या आरोग्य इतिहासातला हा सर्वात सुवर्ण अध्याय मानला जातो.

भारताने हे यश मिळवले असले, तरी जगभरातून पोलिओ पूर्ण संपवण्याचे ध्येय अजून गाठायचे आहे. जोपर्यंत जगातल्या एकाही देशात पोलिओचा विषाणू आहे, तोपर्यंत इतर देशांतील मुलांनाही त्याचा धोका नाकारता येत नाही. म्हणूनच जागतिक पोलिओ दिनाच्या निमित्ताने दरवर्षी नियमित लसीकरणाचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते. पालकांनी आपल्या लहान मुलांना वयानुसार पोलिओचे सर्व डोस वेळेवर देणे खूप गरजेचे आहे, म्हणजे हा विषाणू पुन्हा डोके वर काढणार नाही.