२४ ऑक्टोबरला जागतिक विकास माहिती दिन; डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे बदलले जगाचे रूप

दरवर्षी २४ ऑक्टोबर हा दिवस जगभर 'जागतिक विकास माहिती दिन' (World Development Information Day) म्हणून साजरा केला जातो. आजच्या डिजिटल आणि आधुनिक युगात तंत्रज्ञान आणि माहिती यांचे काम फक्त बातम्या पोहोचवण्यापुरते उरलेले नाही. जगाच्या आर्थिक आणि सामाजिक विकासाला पुढे नेणारी सगळ्यात मोठी ताकद म्हणून ती समोर आली आहे. योग्य वेळी मिळालेली अचूक माहिती अडचणी सोडवायला आणि विकासाची वाट सोपी करायला खूप महत्त्वाची ठरते.

या दिवसाची अधिकृत घोषणा संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) १९७२ मध्ये केली होती. वेगवेगळ्या देशांमधील विकासाच्या प्रश्नांकडे जगाचे लक्ष वेधावे आणि ते प्रश्न सोडवण्यासाठी देशांनी एकमेकांना सहकार्य करावे, हा त्यामागचा मूळ हेतू होता. तरुण पिढीला आणि नागरिकांना योग्य माहिती मिळाली, तर ते सामाजिक आणि राजकीय विकासात जास्त सक्रिय सहभाग घेऊ शकतात, असे संयुक्त राष्ट्रांचे मानणे आहे.

आजच्या काळात माहिती तंत्रज्ञानाची (Information Technology) व्याप्ती अभूतपूर्व वेगाने वाढली आहे. इंटरनेट, डेटा सायन्स, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स आणि टेलिकॉम क्षेत्रातील प्रगतीमुळे जग जणू एका छोट्या खेड्यासारखे झाले आहे. शिक्षण, आरोग्य, शेती आणि व्यापार या सगळ्या क्षेत्रांत डिजिटल साधनांचा वापर वाढला आहे. त्यामुळे दुर्गम भागातील लोकांपर्यंत सरकारी योजना आणि आर्थिक सुविधा पोहोचवणे शक्य झाले आहे.

पण या नाण्याला दोन बाजू आहेत. एकीकडे डिजिटल तंत्रज्ञानाचा विस्तार होत आहे, तर दुसरीकडे 'डिजिटल दरी' (Digital Divide) ही मोठी समस्या समोर येत आहे. विकसित देश आणि विकसनशील देश यांच्यात तंत्रज्ञान मिळण्याबाबत अजूनही मोठा फरक आहे. ही विषमता दूर करण्याची आठवण हा दिवस करून देतो, म्हणजे तंत्रज्ञानाचा फायदा समाजातील शेवटच्या माणसापर्यंत पोहोचू शकेल.

या दिवशी जगभरातील अनेक शैक्षणिक संस्था, बिगर-सरकारी संघटना आणि सरकारी विभाग कार्यशाळा, चर्चासत्रे आणि परिसंवाद आयोजित करतात. या कार्यक्रमांतून डिजिटल साक्षरता वाढवणे, सायबर सुरक्षेबद्दल मार्गदर्शन करणे आणि शाश्वत विकासासाठी (Sustainable Development) तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर कसा करावा, यावर भर दिला जातो. माहिती हे फक्त ज्ञानाचे साधन नाही, तर बदल घडवणारे प्रभावी शस्त्र आहे.

आजच्या माहितीच्या महापुरात 'अचूक माहिती' निवडणे हे नागरिकांपुढचे मोठे आव्हान आहे. खोट्या बातम्या (Fake News) आणि चुकीच्या माहितीचा प्रसार विकासाच्या वाटेत अडथळा ठरू शकतो. म्हणूनच या दिनाचे औचित्य साधून प्रत्येकाने माहितीची सत्यता तपासून पाहणे आणि तिचा वापर समाजाच्या भल्यासाठी करणे गरजेचे आहे.