मुंबईत बांधकामाच्या धुळीला आळा घालण्यासाठी महापालिकेची २८ मुद्द्यांची नियमावली

मुंबईतील बांधकाम आणि पाडकाम साइट्सवर हवा प्रदूषण होऊ नये म्हणून बृहन्मुंबई म्युनिसिपल कॉर्पोरेशनने (BMC) २८ मुद्द्यांची मार्गदर्शक नियमावली जाहीर केली आहे. अचानक तपासणी करण्यासाठी महापालिकेने वॉर्ड पातळीवर ७६ मिटिगेशन स्क्वॉड तैनात केली आहेत. नियम मोडणाऱ्यांना कारणे दाखवा नोटीस मिळू शकते, काम थांबवण्याचा आदेश निघू शकतो किंवा साइट सील केली जाऊ शकते.

हे सर्व उपाय BMC च्या विंटर एयर पॉल्यूशन मिटिगेशन एंड एनफोर्समेंट एक्शन प्लान २०२६ चा भाग आहेत. बांधकामाची धूळ, रस्त्यावरील प्रदूषण, गाड्यांचा धूर, बेकायदा कचरा टाकणे आणि उघड्यावर जाळणे यावर या आराखड्याचा भर आहे.

BMC ने सांगितले की २२ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत मुंबईत 'गुड' आणि 'सैटिसफैक्ट्री' एयर क्वालिटी इंडेक्स (AQI) वर्गात २३१ दिवस नोंदले गेले. २०२५ मध्ये हा आकडा २१८ दिवस, २०२४ मध्ये २१६ दिवस आणि २०२३ मध्ये १८५ दिवस होता. केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालयाच्या PRANA पोर्टलवरील आकडेवारीनुसार २०१७-१८ ते २०२५-२६ या काळात शहरातील PM10 चे प्रमाण सुमारे ४८ टक्क्यांनी कमी झाले आहे.

नव्या नियमावलीनुसार बांधकाम साइट्सभोवती धूळ पसरू नये म्हणून हिरवे कापड, तागाची शीट किंवा ताडपत्री लावून आवार बंद करावे लागेल. जी इमारत किंवा रचना पाडली जात आहे ती वरपासून खालपर्यंत झाकावी लागेल आणि पाडकामाच्या वेळी सतत पाणी मारावे लागेल.

७० मीटरपेक्षा जास्त उंचीचे प्रकल्प आणि एक एकरपेक्षा मोठ्या जागेतील लेआउटमध्ये किमान ३५ फूट उंचीचे पत्र्याचे बॅरिकेड उभारावे लागतील. एक एकरपेक्षा लहान साइट्सवर किमान २५ फूट उंचीचे बॅरिकेड लावावे लागतील.

माल चढवताना आणि उतरवताना डेव्हलपर्सना स्प्रिंकलर किंवा फॉगिंग यंत्रणा वापरावी लागेल. कटिंग, ड्रिलिंग, ग्राइंडिंग आणि सॉइंग यासारखी धूळ उडवणारी कामे बंद जागेत, सतत पाणी फवारून किंवा फॉगिंग करून करायची आहेत.

सेन्सरवर चालणारे हवा प्रदूषण मॉनिटर बसवणे आवश्यक आहे. रीडिंग ठरलेल्या मर्यादेपेक्षा वर गेले तर डेव्हलपर्सनी लगेच सुधारणेसाठी पावले उचलायची आहेत. BMC च्या म्हणण्यानुसार ३,१६६ बांधकाम साइट्सनी आपले मॉनिटर एका केंद्रीय डॅशबोर्डला जोडले आहेत. गाड्यांची ये-जा, टायर धुणे आणि ओव्हरलोडिंग यावर लक्ष ठेवण्यासाठी साइटच्या सीमेवर CCTV कॅमेरेही बसवावे लागतील.

प्रत्येक वॉर्ड पातळीवरील पथकाला रोज किमान दोन बांधकाम साइट्सची तपासणी करावी लागेल, तसेच प्रदूषणाच्या हॉटस्पॉटवर पुन्हा जाऊन पाहणी करावी लागेल. पथकात दोन वॉर्ड इंजिनिअर, एक पोलीस, एक मार्शल आणि एक गाडी असते आणि ते एका वरिष्ठ वॉर्ड अधिकाऱ्याच्या देखरेखीखाली काम करते. नियम मोडणाऱ्यांची नोंद तपासणी अहवाल, फोटो आणि व्हिडिओद्वारे केली जाईल आणि त्यानंतरच कारवाई होईल.

रस्त्यांची खोल साफसफाई आणि नियमित झाडलोट यासाठी BMC २९ मल्टीपर्पज गाड्या वापरत आहे. डेव्हलपर्सना आजूबाजूचे रस्ते स्वच्छ ठेवावे लागतील, टायर धुण्याची सोय करावी लागेल आणि बांधकामाचे सामान व राडारोडा झाकलेल्या, ओव्हरलोड नसलेल्या गाड्यांमधूनच न्यावा लागेल. मुंबई डेब्रिस कंट्रोल एंड ट्रॅकिंग सिस्टम (MDCTS) द्वारे राडारोडा कुठे टाकला जातो यावर नजर ठेवली जाते.

संपूर्ण मुंबईत उघड्यावर जाळण्यास बंदी आहे. मजुरांनी लाकूड जाळू नये म्हणून डेव्हलपर्सनी त्यांना जेवण आणि इलेक्ट्रिक हीटर द्यायचे आहेत.

महापालिकेने सांगितले की मुंबईतील ५९३ बेकरींपैकी २०९ आधीपासूनच स्वच्छ इंधन वापरत होत्या, १७५ बेकरींनी ते बदलले होते आणि ६९ बदलण्याच्या प्रक्रियेत होत्या. ८७ बेकरी अजूनही नियम पाळत नव्हत्या आणि आठ बंद झाल्या होत्या. नव्या बेकरी परवान्यासाठी स्वच्छ इंधन बंधनकारक असेल.

BMC १० स्मशानभूमींमध्येही प्रदूषण नियंत्रण उपकरणे बसवत आहे. दिवाळीपूर्वी रस्ते, फुटपाथ, गल्ल्या आणि सायलेन्स झोन अशा सार्वजनिक जागांवर फटाके फोडण्यावरील बंदीचा महापालिकेने पुन्हा उल्लेख केला आहे.