मुंबईत हवा सुधारण्यासाठी महापालिकेची २८ मुद्द्यांची नियमावली, ७६ पथके तपासणीला

मुंबईतील हवेचे प्रदूषण कमी करण्यासाठी बृहन्मुंबई महापालिकेने (BMC) अनेक उपाय जाहीर केले आहेत. बांधकाम आणि पाडकामाच्या जागांसाठी २८ मुद्द्यांची नियमावली, वॉर्ड पातळीवरील पथकांमार्फत तपासणी आणि नियम मोडणाऱ्यांवर कारवाई, असे त्याचे स्वरूप आहे.

महापालिकेच्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार, २२ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत मुंबईत हवा गुणवत्ता निर्देशांकाच्या (AQI) 'चांगल्या' आणि 'समाधानकारक' श्रेणीतील दिवस २३१ होते. २०२५ मध्ये हीच संख्या २१८, २०२४ मध्ये २१६ आणि २०२३ मध्ये १८५ होती. केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या PRANA पोर्टलच्या आकडेवारीचा हवाला देत महापालिकेने सांगितले की, २०१७-१८ ते २०२५-२६ या काळात मुंबईतील PM10 चे प्रमाण सुमारे ४८ टक्क्यांनी घटले आहे.

नियमावलीनुसार, धूळ पसरू नये म्हणून बांधकामाच्या जागेला हिरवे कापड, तागाची पोती किंवा ताडपत्रीचे आच्छादन घालावे लागेल. पाडकाम सुरू असलेली इमारत वरपासून खालपर्यंत झाकावी लागेल आणि पाडकामाच्या वेळी सतत पाणी मारावे लागेल.

७० मीटरपेक्षा उंच बांधकाम प्रकल्पांसाठी आणि एक एकरापेक्षा जास्त क्षेत्रावरील बांधकामांसाठी किमान ३५ फूट उंचीचे पत्र्याचे अडथळे लावावे लागतील. एक एकरापेक्षा लहान जागांवर किमान २५ फूट उंचीचे अडथळे आवश्यक आहेत.

माल चढवताना आणि उतरवताना पाण्याचे फवारे किंवा फॉगिंग यंत्रणा वापरावी लागेल. हवेत धूळ उडवू शकणाऱ्या राडारोड्यावर, मातीवर आणि इतर सामानावरही पाणी मारावे लागेल. घासणे, कापणे, ड्रिलिंग, करवतीने कापणे आणि छाटणी ही कामे बंदिस्त जागेत, सतत पाणी मारून किंवा फॉगिंग करून करावी लागतील, जेणेकरून धूळ बाहेर जाणार नाही.

बांधकामाच्या जागांवर सेन्सरवर आधारित हवा प्रदूषण मोजणारी यंत्रे बसवणे बंधनकारक आहे. प्रदूषण ठरवून दिलेल्या मर्यादेपेक्षा वाढले तर लगेच कारवाई करावी लागेल आणि तपासणीसाठी हा डेटा महापालिका अधिकाऱ्यांना उपलब्ध करून द्यावा लागेल. महापालिकेने सांगितले की, ३,१६६ बांधकाम स्थळांनी अशी सेन्सर यंत्रे बसवली असून ती मध्यवर्ती डॅशबोर्डला जोडली आहेत, ज्यावरून महापालिका नोंदींवर लक्ष ठेवते.

जागेच्या सीमेवर CCTV कॅमेरे बसवणेही आवश्यक आहे. वाहने टायर धुतल्यानंतरच बाहेर पडतात का आणि त्यांच्यात क्षमतेपेक्षा जास्त माल भरलेला नाही ना, हे यातून तपासले जाईल. बांधकाम साहित्य आणि राडारोडा नेणारी वाहने वरून आणि सर्व बाजूंनी पूर्ण झाकलेली हवीत, त्यात जास्त माल भरता कामा नये आणि त्यांच्याकडे वैध पोल्युशन अंडर कंट्रोल प्रमाणपत्र असले पाहिजे.

महापालिकेनुसार, ७६ वॉर्डस्तरीय पथके अचानक आणि कधीही तपासणी करतात. प्रत्येक पथक रोज किमान दोन बांधकाम स्थळांची तपासणी करते आणि प्रदूषणाच्या हॉटस्पॉटवर नियमपालनाचा पाठपुरावा करते. अंमलबजावणी पथकात दोन वॉर्ड इंजिनीअर, एक पोलीस, एक मार्शल आणि एक वाहन असते, आणि त्याचे प्रमुखपद वॉर्डमधील वरिष्ठ अधिकाऱ्याकडे असते.

प्रसिद्धीपत्रकात म्हटले आहे, "ठरवून दिलेल्या उपायांचे उल्लंघन आढळले तर कारणे दाखवा नोटीस, काम थांबवण्याची नोटीस किंवा जागा सील करणे अशी कारवाई होऊ शकते. ही कारवाई जागेनुसार तयार केलेले तपासणी अहवाल, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ चित्रीकरण यांच्या आधारे केली जाते." रात्रीच्या वेळी बांधकाम आणि पाडकामाचा कचरा बेकायदा टाकला जाऊ नये म्हणून वॉर्ड अधिकाऱ्यांनी विशेष पथके तैनात करावीत, असेही नियमावलीत म्हटले आहे.

बांधकाम आणि पाडकामातून निघणारा कचरा महापालिकेच्या कचरा व्यवस्थापन आराखड्यानुसार ठरलेल्या ठिकाणी न्यावा लागतो. कचरा उतरवल्यानंतर वाहने नीट धुवून स्वच्छ करावी लागतात. या कचऱ्याची वाहतूक आणि अधिकृत विल्हेवाट मुंबई डेब्रिस कंट्रोल अँड ट्रॅकिंग सिस्टीम (MDCTS) मार्फत नोंदवली जाते. बांधकाम स्थळांच्या बाहेर पडण्याच्या ठिकाणी टायर धुण्याची सोय असावी लागते.

रस्त्यावर साचलेली धूळ काढण्यासाठी रस्त्यांची खोल स्वच्छता केली जाते, तसेच २९ बहुउद्देशीय वाहनांनी नेहमीची साफसफाई होते, असे महापालिकेने सांगितले. विकासक आणि कंत्राटदारांनी आपल्या बांधकामाच्या आकारानुसार लगतचे रस्ते स्वच्छ ठेवायचे आहेत. रेडी-मिक्स काँक्रीट वाहनांची स्वच्छता तपासण्यासाठी आणि स्पष्टपणे प्रदूषण करणाऱ्या वाहनांवर कारवाई करण्यासाठी महापालिका वाहतूक पोलिसांशी समन्वय साधत आहे.

महापालिकेच्या हद्दीत उघड्यावर जाळण्यास पूर्ण बंदी घालण्यात आली आहे, विशेषतः कचरा टाकण्याच्या जागांवर आणि जिथे कचरा जाळला जाऊ शकतो अशा ठिकाणी. बांधकाम स्थळांवर राहणाऱ्या कामगारांसाठी लाकूड आणि तत्सम इंधन वापरावे लागू नये म्हणून विकासक आणि कंत्राटदारांनी जेवणाची व्यवस्था करायची आहे. सुरक्षारक्षक आणि मजुरांनी, विशेषतः रात्री, असे इंधन जाळण्यास मनाई आहे आणि त्यांना इलेक्ट्रिक हीटर द्यावे लागतील.

मुंबईतील कणरूप प्रदूषणात बेकऱ्यांचा वाटा सुमारे ३.५ टक्के असल्याचे प्रसिद्धीपत्रकात म्हटले आहे. शहरातील ५९३ बेकऱ्यांपैकी २०९ आधीपासून स्वच्छ इंधन वापरत होत्या आणि आणखी १७५ ने बदल केला आहे. ६९ मध्ये बदलाचे काम सुरू आहे, ८७ नियम पाळत नाहीत आणि आठ बंद झाल्या आहेत. बेकऱ्यांच्या नव्या परवान्यांसाठी हरित इंधन वापरणे आवश्यक असून परवाना देण्याआधी त्याची खातरजमा केली जाईल.

१० स्मशानभूमींमध्ये प्रदूषण नियंत्रण यंत्रणा बसवण्याचे काम सुरू असल्याचेही महापालिकेने सांगितले. २०२६ च्या हिवाळी प्रदूषण कमी करण्याच्या आणि अंमलबजावणीच्या कृती आराखड्यात प्रदूषणाचे हॉटस्पॉट, उघड्यावर जाळणे, बांधकाम स्थळांचे नियमपालन, रस्त्यावरील धूळ आणि वाहन तपासणी यांचा समावेश आहे. दिवाळीच्या तोंडावर महापालिकेने पुन्हा स्पष्ट केले की, सार्वजनिक रस्ते, गल्ल्या, पदपथ आणि शांतता क्षेत्रांसह कोणत्याही सार्वजनिक ठिकाणी फटाक्यांना परवानगी नाही.