नवनाथांतले पाचवे नाथ गहिनीनाथ: जन्मकथा, कार्य आणि बीडमधील समाधीस्थान

श्री संत गहिनीनाथ महाराज (गैनीनाथ) हे नवनाथ संप्रदायातले अतिशय पूजनीय, सिद्ध आणि तेजस्वी महायोगी मानले जातात. नाथ संप्रदाय आणि महाराष्ट्रातला वारकरी संप्रदाय यांना जोडणारा मुख्य दुवा म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाते. त्यांचे स्थान, जन्म, कार्य आणि समाधीस्थळ याबद्दल जाणून घेऊया.

पारंपरिक नवनाथ सूचीनुसार आणि 'नवनाथ भक्तिसार' ग्रंथातल्या उल्लेखांनुसार गहिनीनाथ हे नवनाथांमधले पाचवे नाथ आहेत. विष्णूंचे अवतार असलेल्या 'करभाजन नारायण' यांचे रूप त्यांना मानले जाते. ते गुरू गोरक्षनाथांचे पट्टशिष्य होते. त्यांचा निश्चित ऐतिहासिक काळ उपलब्ध नाही, पण ते बाराव्या ते तेराव्या शतकात होऊन गेले, असे सांगितले जाते.

त्यांच्या जन्माची कथा गूढ आणि अलौकिक आहे. ग्रंथात सांगितलेल्या कथेनुसार, गुरू गोरक्षनाथ एकदा संजीवनी मंत्राचा अभ्यास करत होते. त्याच वेळी खेळता खेळता मुलांनी मातीचा एक पुतळा बनवला होता. गोरक्षनाथांच्या मंत्रशक्तीमुळे त्या पुतळ्यात प्राण आले आणि एका सुंदर बालकाचा जन्म झाला. चिखलातून, म्हणजे मातीतून जन्म झाला म्हणून त्यांना 'गहिनीनाथ' हे नाव मिळाले. त्याचा अर्थ गूढ किंवा गढूळ पाण्यातून आलेले, असा सांगितला जातो.

मच्छिंद्रनाथ आणि गोरक्षनाथ यांनी या बालकाला कनकागिरी गावातल्या मधुशर्मा (मधुब्राह्मण) आणि गंगाबाई या अपत्यहीन ब्राह्मण दाम्पत्याकडे सोपवले. त्यांनीच गहिनीनाथांचा सांभाळ केला. पुढे सातव्या वर्षी गोरक्षनाथांनी त्यांना गर्भाद्री पर्वतावर नेले आणि सर्व विद्या व दीक्षा दिली.

गहिनीनाथांना वारकरी संप्रदायाचे आद्य प्रेरक मानले जाते. त्यांचे सर्वांत मोठे कार्य म्हणजे त्यांनी संत निवृत्तीनाथ (संत ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू) यांना त्र्यंबकेश्वरच्या डोंगरावर अनुग्रह म्हणजे दीक्षा दिली. निवृत्तीनाथांना त्यांनी फक्त योगसाधनाच शिकवली नाही, तर 'कृष्णाची भक्ती' लोकांमध्ये पसरवण्याची आज्ञाही दिली. निवृत्तीनाथांनी ती दीक्षा संत ज्ञानेश्वरांना दिली आणि त्यातून पुढे महाराष्ट्रात मोठ्या वारकरी संप्रदायाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली.

योगविद्येबरोबरच गहिनीनाथांनी आयुर्वेद आणि औषधी वनस्पतींचे अफाट ज्ञान मिळवले होते आणि ते लोककल्याणासाठी वापरले. नाथ पंथातली कठीण योगसाधना त्यांनी सोपी करून तिला भक्तीची जोड दिली. त्यामुळे सर्वसामान्य लोकांनाही आध्यात्मिक मार्ग सोपा झाला.

श्री क्षेत्र गहिनीनाथ गड हे गहिनीनाथ महाराजांचे मुख्य संजीवन समाधीस्थळ आहे. हे ठिकाण बीड जिल्ह्यातल्या पाटोदा तालुक्यात चिंचोली येथे, महाराष्ट्रात आहे. काही नोंदींमध्ये हे क्षेत्र अहमदनगर आणि बीडच्या सीमेवर असल्याचाही उल्लेख आहे.

या गडावर महाराजांचे मूळ समाधी मंदिर आहे. मुघल काळात परकीय आक्रमकांपासून बचाव करण्यासाठी या समाधीला ओट्यासारखे, म्हणजे कबरीसारखे रूप देण्यात आले होते, असे म्हटले जाते. औरंगजेबाने या जागेला 'गैरीपीर' किंवा 'गैबीपीर' असे नाव दिले होते, पण ते मूळचे गहिनीनाथ महाराजांचेच पवित्र समाधीस्थान आहे. आज हा गड 'गहिनीनाथ गड' या नावाने ओळखला जातो आणि नाथ व वारकरी अनुयायांसाठी मोठे श्रद्धास्थान आहे.