धनत्रयोदशीला लक्ष्मी-गणेशाची मूर्ती घेताना काय पाहावे: सोंडेची दिशा, आसन, साहित्य

दिवाळीच्या पूजेची तयारी सुरू झाली की बाजारात लक्ष्मी आणि गणेशाच्या मूर्ती घेणाऱ्यांची गर्दी वाढते. यंदा धनत्रयोदशी 6 नोव्हेंबर 2026 रोजी साजरी होत आहे. या दिवशी नवी मूर्ती घरी आणायची आणि दिवाळीला तिची पूजा करायची, अशी परंपरा अनेक घरांमध्ये आहे. मूर्ती फक्त दिसायला सुंदर आहे किंवा किंमत बरी आहे, एवढे पाहून घेणे पुरेसे नाही. देवी-देवतांचे स्वरूप, गणेशाच्या सोंडेची दिशा, मूर्तीची ठेवण आणि ती कशापासून बनवली आहे, यांकडेही लक्ष द्यावे लागते.

लक्ष्मीमातेची मूर्ती कमळाच्या फुलावर विराजमान असलेली घेणे शुभ मानले जाते. कमळ हे पवित्रता, समृद्धी आणि संपन्नतेचे प्रतीक आहे. देवीच्या हातात कमळाचे फूल असावे, एका हातातून सुवर्णनाण्यांचा वर्षाव होत असावा आणि दुसरा हात आशीर्वादाच्या मुद्रेत असावा, अशी मूर्ती निवडता येते. चेहऱ्यावर प्रसन्नता आणि शांतता दिसावी. लक्ष्मीमातेची उभी मूर्ती घरात ठेवू नये, असे म्हणणे योग्य नाही, कारण धार्मिक परंपरांमध्ये उभे आणि बसलेले अशी दोन्ही स्वरूपे मानली जातात. मात्र दिवाळीच्या घरगुती पूजेसाठी कमळावर बसलेली मूर्ती निवडली जाते.

गणेशमूर्ती घेताना सोंडेची दिशा महत्त्वाची मानली जाते. घरच्या नेहमीच्या पूजेसाठी सोंड डावीकडे वळलेली असलेली वाममुखी मूर्ती प्रचलित आहे. सोंड उजवीकडे वळलेली असेल तर त्या मूर्तीला दक्षिणमुखी गणेश म्हणतात. काही धार्मिक परंपरांमध्ये या स्वरूपाच्या पूजेसाठी खास नियम सांगितले आहेत. गणेशाच्या हातात मोदक किंवा लाडू आणि जवळ मूषक असणे चांगले मानले जाते. मूर्तीचा चेहरा प्रसन्न आणि मुद्रा शांत असावी.

बाजारात लक्ष्मी-गणेशाच्या वेगवेगळ्या मूर्ती मिळतात आणि एकाच आसनावरच्या संयुक्त मूर्तीही मिळतात. घरच्या पूजेसाठी वेगळ्या मूर्ती सोयीच्या ठरतात, कारण दोन्ही देवतांना स्वतंत्र आसन देता येते. संयुक्त मूर्ती घेतली तरी चालते, पण दोघांचे स्वरूप स्पष्ट दिसले पाहिजे. कोणतीही मूर्ती खंडित किंवा तुटलेली नसावी.

साहित्याबद्दल सांगायचे तर, दरवर्षीच्या दिवाळी पूजेसाठी मातीची मूर्ती चांगला पर्याय आहे; ती नैसर्गिक रंगांनी सजवलेली निवडावी. पितळेची मूर्ती टिकाऊ असते आणि दरवर्षी स्वच्छ करून वापरता येते. चांदीची मूर्ती खूप काळ जपून नेहमीच्या पूजेसाठी वापरता येते. प्लास्टर ऑफ पॅरिसपेक्षा माती किंवा पर्यावरणपूरक साहित्याला प्राधान्य द्यावे, कारण प्लास्टर ऑफ पॅरिस पाण्यात सहज विरघळत नाही आणि विसर्जनाच्या वेळी जलस्रोतांचे नुकसान होऊ शकते.

मूर्तीचे हात, पाय, मुकुट, चेहरा आणि तळ नीट आहेत का, हे बघून घ्यावे. कुठे तडा गेलेला किंवा तुटलेला भाग नसावा. रंग स्वच्छ आणि चांगल्या दर्जाचे असावेत; तीव्र वास येणारे किंवा निकृष्ट रंग टाळावेत. देवघरात किंवा पूजेच्या चौकीवर सहज बसेल, अशा आकाराची मूर्ती घ्यावी. मोठी मूर्ती घेत असाल तर तिच्यासाठी पुरेशी जागा आणि देखभालीची सोय आहे का, तेही तपासावे.

काही कुटुंबांमध्ये देवी-देवतांच्या मूर्ती घेताना मोलभाव करायचा नाही, अशी परंपरा आहे. पण सर्व हिंदू परंपरांमध्ये असा सक्तीचा नियम नाही. दुकानदाराला किंमत विचारून आपली आवड आणि बजेट पाहून खरेदी करता येते. स्थानिक मूर्तिकारांकडून घेताना त्यांच्या मेहनतीचा आणि कलेचा योग्य मोबदला देणे महत्त्वाचे आहे.

मूर्ती घरी आणताना स्वच्छ कपड्यात ठेवून पूजेच्या जागी न्यावी. दिवाळीच्या पूजेआधी चौकी स्वच्छ करून त्यावर लाल किंवा पिवळे वस्त्र अंथरावे आणि लक्ष्मी-गणेशाची योग्य जागी स्थापना करावी. पूजेत फुले, अक्षता, रोली, चंदन, मिठाई आणि फळे अर्पण करावीत. दिवा लावून दोन्ही देवतांची आरती करावी. गणेशाला मोदक किंवा लाडू, तर लक्ष्मीमातेला खील-बताशे किंवा मिठाईचा नैवेद्य दाखवता येतो. मूर्ती खरेदीपासून स्थापनेपर्यंत प्रत्येक टप्पा श्रद्धेने आणि नीट काळजी घेऊन पार पाडावा.

ही माहिती धार्मिक श्रद्धा, पारंपरिक प्रथा आणि वास्तुशास्त्रातील मान्यतांवर आधारित आहे. मूर्तीचे स्वरूप, सोंडेची दिशा आणि पूजाविधी याबद्दल वेगवेगळ्या कुटुंबांत आणि परंपरांमध्ये मतभेद असू शकतात. त्यामुळे खरेदी करताना आपली श्रद्धा, कुटुंबाची परंपरा आणि आवड पाहून निर्णय घ्यावा.