पारिजातकाचा वृक्ष स्वर्गातून द्वारकेत कसा आला? सत्यभामेच्या आग्रहाची पौराणिक कथा

पारिजातक, म्हणजेच प्राजक्त, हा सुगंधी आणि धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचा वृक्ष मानला जातो. भारतीय पौराणिक कथांमध्ये झाडे, फुले आणि वनस्पती हे फक्त सौंदर्याचे प्रतीक नाहीत. त्यांच्याशी श्रद्धा, भक्ती आणि अनेक रंजक आख्यायिका जोडलेल्या आहेत. पारिजातक त्यापैकीच एक आहे.

या झाडाची फुले रात्री उमलतात. ती पांढरी असतात आणि त्यांचा देठ केशरी असतो. पहाटे झाडाखाली फुलांचा सडा पडलेला दिसतो, आणि तो पाहून सगळ्यांचेच मन मोहून जाते. हा दिव्य वृक्ष स्वर्गातून पृथ्वीवर कसा आला, याची पौराणिक कथा मात्र त्याहूनही रंजक आहे.

पौराणिक मान्यतेनुसार, देव आणि दानवांनी समुद्रमंथन केले तेव्हा त्यातून अनेक दिव्य रत्ने बाहेर आली. काही पुराणकथांमध्ये सांगितले जाते की, त्यांत पारिजातक वृक्षाचाही समावेश होता. देवराज इंद्राने हा वृक्ष स्वर्गातील नंदनवनात लावला. तिथल्या या झाडाची फुले अतिशय सुगंधी आणि मनमोहक होती, म्हणूनच पारिजातकाला देववृक्ष म्हणून विशेष महत्त्व मिळाले.

द्वापरयुगातील एका कथेनुसार, एकदा देवर्षी नारदमुनी स्वर्गातून पारिजातकाची फुले घेऊन आले. त्यांनी ती फुले भगवान श्रीकृष्णांना अर्पण केली. श्रीकृष्णांनी ती आपली पत्नी देवी रुक्मिणी हिला दिली आणि रुक्मिणीने ती केसांत माळली.

श्रीकृष्णांची दुसरी पत्नी सत्यभामा हिला हे समजले, तेव्हा तिलाही पारिजातकाची फुले हवीशी वाटली. पण तिचे समाधान काही फुलांवर झाले नाही. संपूर्ण पारिजातक वृक्षच आपल्या अंगणात आणून लावावा, असा आग्रह तिने श्रीकृष्णांकडे धरला. तिची ही इच्छा पूर्ण करण्यासाठी श्रीकृष्णांनी स्वर्गातून हा वृक्ष पृथ्वीवर आणण्याचे ठरवले.

त्यानुसार श्रीकृष्ण स्वर्गात गेले आणि त्यांनी देवराज इंद्राकडे पारिजातक वृक्ष मागितला. स्वर्गातील दिव्य संपत्ती पृथ्वीवर नेली जाऊ नये, म्हणून इंद्राने विरोध केला. त्यातून दोघांमध्ये संघर्ष झाला. पौराणिक कथेनुसार, श्रीकृष्णांनी इंद्राचा पराभव केला आणि पारिजातक वृक्ष पृथ्वीवर आणला. गरुडाच्या मदतीने तो द्वारकेत पोहोचवण्यात आला. अशा प्रकारे स्वर्गातला हा वृक्ष पृथ्वीवर आल्याची कथा प्रचलित झाली.

पुढे पारिजातक वृक्ष सत्यभामेच्या अंगणात लावण्यात आला. मात्र या कथेला आणखी एक सुंदर वळण आहे. श्रीकृष्णांनी तो अशा पद्धतीने लावला की, झाड सत्यभामेच्या अंगणात असले तरी त्याची फुले शेजारच्या रुक्मिणीच्या अंगणात पडत असत.

या प्रसंगातून श्रीकृष्णांचे चातुर्य दिसते, तसेच दोन्ही पत्नींमधील प्रेमभाव जपण्याचे त्यांचे कौशल्यही दिसते. सत्यभामेला पूर्ण वृक्ष मिळाला, तर रुक्मिणीलाही त्याच्या फुलांचा सुगंध आणि सौंदर्य अनुभवता आले, अशी या कथेमागील लोकमान्यता आहे.