हरिहरपुत्र अयप्पा स्वामींच्या जन्माची पौराणिक कथा, मोहिनी अवताराशी जोडला जातो संबंध

हिंदू पुराणांमध्ये भगवान विष्णूंच्या अनेक अवतारांचे वर्णन आढळते. त्यापैकी मोहिनी अवतार विशेष मानला जातो. समुद्रमंथनाच्या वेळी अमृताचे वाटप करण्यासाठी विष्णूंनी मोहिनीचे रूप धारण केल्याची कथा प्रसिद्ध आहे. याच मोहिनी अवताराचा संबंध भगवान शिव आणि अयप्पा स्वामी यांच्या जन्मकथेशीही जोडला जातो. त्यामुळे अयप्पा स्वामींना 'हरिहरपुत्र' म्हणजेच हरि आणि हर यांचे पुत्र असे म्हटले जाते. काही पौराणिक परंपरांनुसार शिव आणि मोहिनी यांच्या दिव्य संयोगातून अयप्पा स्वामींचा जन्म झाला.

पुराणकथेनुसार, समुद्रमंथनातून अमृत बाहेर आल्यानंतर ते मिळवण्यासाठी देव आणि असुर यांच्यात संघर्ष सुरू झाला. अमृत असुरांच्या हातात गेले, तर सृष्टीचा समतोल बिघडू शकतो, अशी देवांना चिंता होती. तेव्हा भगवान विष्णूंनी मोहक स्त्रीचे रूप घेतले आणि या रूपाला 'मोहिनी' हे नाव मिळाले. मोहिनीने आपल्या सौंदर्याने आणि बुद्धिमत्तेने देव व असुरांना वेगवेगळ्या रांगेत बसवले आणि अमृताचे वाटप केले. कथेनुसार देवांना अमृत मिळाले, तर असुरांना ते मिळू शकले नाही.

काही पुराणपरंपरांमध्ये असे वर्णन आहे की, विष्णूंच्या मोहिनी रूपाविषयी ऐकल्यानंतर भगवान महादेवांनी ते रूप पाहण्याची इच्छा विष्णूंकडे व्यक्त केली. विष्णूंनी पुन्हा मोहिनीचे रूप धारण केले. त्या रूपाचे मनस्वी आकर्षण पाहून महादेव काही काळ मोहित झाले, अशी कथा सांगितली जाते. या प्रसंगाचे तपशील वेगवेगळ्या ग्रंथांमध्ये आणि परंपरांमध्ये काही प्रमाणात बदललेले दिसतात.

दक्षिण भारतात प्रचलित असलेल्या अयप्पा स्वामींच्या जन्मकथेनुसार, महादेवशिव आणि मोहिनी यांच्या दिव्य संयोगातून एका पुत्राचा जन्म झाला. तोच पुत्र अयप्पा स्वामी. 'हरि' हे भगवान विष्णूंचे आणि 'हर' हे भगवान शिवांचे नाव असल्याने त्यांना 'हरिहरपुत्र' असे संबोधले जाते. भक्तीपरंपरेत ही कथा शिव आणि विष्णू यांच्या एकात्मतेचे प्रतीक मानली जाते.

हरिहरपुत्र म्हणून ओळखले जाणारे अयप्पा स्वामी केरळमधील शबरीमला मंदिराचे प्रमुख आराध्य दैवत आहेत. त्यांचे प्रमुख तीर्थक्षेत्र शबरीमला येथे आहे. तिथे दरवर्षी मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी जातात. अयप्पा स्वामींना ब्रह्मचर्य, संयम, भक्ती आणि समानतेचे प्रतीक मानले जाते. त्यांच्या उपासनेत विशिष्ट व्रत, शिस्त आणि यात्रेची परंपरा महत्त्वाची आहे.

मोहिनी अवताराशी जोडलेली अयप्पा स्वामींची कथा केवळ जन्मकथा म्हणून नव्हे, तर हिंदू परंपरेतील विविध दैवी रूपांमधील संबंध समजून घेण्याचा एक मार्ग म्हणूनही पाहिली जाते. वेगवेगळ्या पुराणांमध्ये आणि प्रादेशिक कथांमध्ये तपशील भिन्न असू शकतात. त्यामुळे या कथेकडे धार्मिक श्रद्धा आणि परंपरेच्या संदर्भात पाहणे महत्त्वाचे आहे.