'दुर्गे दुर्घट भारी' आरती समर्थ रामदासांची; पहिल्या ओळी आणि शेवटच्या कडव्याचा अर्थ

नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत देवीच्या नऊ वेगवेगळ्या रूपांची पूजा केली जाते. आज देवीला पांढऱ्या रंगाची रेशमी साडी नेसवली जाते. दुसऱ्या माळेला ब्रह्मचारिणी देवीची पूजा होते आणि तिचे महत्त्व तपस्या, संयम व भक्ती यांच्याशी जोडलेले आहे.

या दिवसांत अनेकांच्या घरी तसेच मंडळांमध्ये 'दुर्गे दुर्घट भारी तुजविण संसारी' ही आरती जोरजोरात घुमत असते. पण ही आरती कोणी लिहिली आणि तिचा नेमका अर्थ काय, हे किती जणांना माहीत आहे? चला, आज ते समजून घेऊ.

ही आरती समर्थ रामदास यांनी १७ व्या शतकात रचली होती. अशी कथा सांगितली जाते की, समर्थ रामदास स्वामी तुळजापूरला तुळजाभवानी मातेच्या दर्शनाला गेले होते, तेव्हा त्यांना ही आरती सुचली. त्या काळात एकामागोमाग एक अनेक संकटे येत होती आणि सगळे लोक घाबरलेले होते. त्यांना थोडी हिंमत यावी आणि लढण्याचे बळ मिळावे, म्हणून समर्थांनी देवीच्या शक्तीचे वर्णन करत ही आरती रचली. देवी किती शक्तिशाली आहे आणि आपल्या भक्तांच्या हाकेला ती कशी धावून येते, हे त्यांनी या आरतीतून सांगितले.

पहिल्या ओळीचा अर्थ समर्थ रामदासांनी खूप खोलवर विचार करून सांगितला आहे. 'दुर्गे दुर्घट भारी' म्हणजे हे दुर्गा माते, हे जीवन खूपच कठीण आहे. 'तुजविण संसारी अनाथ नाथे' म्हणजे तुझ्याशिवाय या जगात आम्ही अनाथ आहोत. तूच आमची आई आहेस, तूच आमचा आधार आहेस. आयुष्यात दुःखाचा डोंगर कोसळतो आणि काहीच मार्ग दिसत नाही, तेव्हा फक्त तूच आम्हाला वाचवू शकतेस, असा त्याचा अर्थ आहे.

आरतीच्या पुढच्या ओळींमध्ये रामदास स्वामींनी देवीच्या वेगवेगळ्या रूपांचे वर्णन केले आहे. तिच्या हातात शस्त्रे आहेत, गळ्यात मोत्यांच्या माळा आहेत आणि कपाळावर कुंकू आहे. ती दिसायला किती सुंदर आणि त्याच वेळी किती शक्तिशाली आहे, हे समर्थांनी सांगितले आहे. तिने महिषासुर नावाच्या मोठ्या राक्षसाला मारले. त्यामुळे सगळ्या देवांना आणि माणसांना तिने सुख दिले. ती संकटातून वाचवणारी आहे.

शेवटच्या कडव्यात समर्थ रामदास स्वामी स्वतःला एक लहान लेकरू समजतात आणि देवीला म्हणतात की मी अज्ञानी आहे, मला काही कळत नाही. मला या संसाराच्या मोहातून आणि भीतीतून बाहेर काढ. मला फक्त तुझ्या पायांची सेवा करू दे, तुझी भक्ती करू दे. एवढी साधी मागणी ते देवीकडे करतात.

म्हणूनच ३००-४०० वर्षे झाली तरी ही आरती आजही लोकांच्या तोंडी आहे. ही आरती म्हणताना नुसते शब्द न म्हणता प्रत्येक ओळीचा अर्थ समजून घेतला, तर देवीकडे आपली कोणती इच्छा मागायची हेही समजते. देवी आपले दुःख नक्कीच दूर करते, अशी सगळ्यांची श्रद्धा आहे.

या आरतीवर गाणेही तयार झाले आहे. केदार शिंदे यांच्या २००५ साली आलेल्या 'अगं बाई अरेच्चा!' या चित्रपटात ही आरती गाण्याच्या रूपात आली आहे. या गाण्याला अजय-अतुल यांनी गीत दिले आहे.