कोराडीच्या महालक्ष्मी जगदंबा मंदिरात नवरात्रीत पेटतात 7,500 अखंड ज्योती

नागपूर जिल्ह्यातील कोराडी येथील श्री महालक्ष्मी जगदंबा माता मंदिर हे विदर्भातील प्रमुख धार्मिक स्थळांपैकी एक आहे. नागपूर शहरापासून सुमारे 15 किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या मंदिरात वर्षभर भाविक दर्शनासाठी येतात. नवरात्रीत इथे विशेष पूजा-अर्चा होते आणि मोठ्या संख्येने भक्त देवीचा आशीर्वाद घ्यायला येतात. मंदिराची ओळख स्थानिक लोककथा, धार्मिक मान्यता आणि परिसराच्या ऐतिहासिक संदर्भांशी जोडलेली आहे.

स्थानिक मान्यतेनुसार प्राचीन काळी कोराडी परिसराला जाखापूर म्हणत. तिथे राजा झोलन यांचे राज्य होते. त्यांना सात मुलगे होते, पण मुलगी नव्हती. मुलगी व्हावी या इच्छेने राजाने यज्ञ, हवन आणि तपस्या केली. त्यानंतर राणी गंगासागर यांनी एका कन्येला जन्म दिला, तिचे नाव जाखुमाई सांगितले जाते, अशी मान्यता आहे. लोककथेत जाखुमाईला देवी शक्तीचे स्वरूप मानले आहे.

एका प्रचलित कथेनुसार राजकन्या जाखुमाई यांनी शेजारच्या राज्याच्या राजाशी झालेल्या युद्धात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. युद्धानंतर राज्यात परत जात असताना सूर्यास्त झाला आणि त्यांनी एका ठिकाणी थांबायचे ठरवले. हे ठिकाण आजच्या कोराडीशी जोडले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार इथेच जाखुमाई महालक्ष्मी जगदंबा मातेच्या दिव्य रूपात प्रकट झाल्या. मंदिरातील देवीची मूर्ती भाविक स्वयंभू मानतात. हे वर्णन धार्मिक परंपरेचा भाग आहे, प्रमाणित ऐतिहासिक घटना नाही.

मंदिराच्या इतिहासाबद्दल उपलब्ध स्थानिक वर्णनांमध्ये नागपूरच्या भोसले मराठा राजवंशाच्या काळाचा उल्लेख आढळतो. मंदिराच्या जीर्णोद्धाराचा संबंध 17 व्या शतकाशी सांगितला जातो, मात्र मूळ स्थापनेची नेमकी तारीख स्पष्ट नाही. मंदिर परिसराच्या व्यवस्थापनासाठी श्री महालक्ष्मी जगदंबा संस्थानची स्थापना 24 जुलै 1987 रोजी झाली.

सुमारे 150 एकरांत पसरलेले हे देवस्थान आपल्या विशाल परिसरासाठी ओळखले जाते. भव्य प्रवेशद्वार, दर्शनासाठी प्रशस्त रांगा, दीपस्तंभ, सभामंडप आणि धार्मिक कार्यक्रमांसाठी विविध जागा इथे आहेत. मंदिराजवळ कोराडी तलाव आहे, जो आसपासच्या निसर्गसौंदर्यात भर घालतो. रात्री मंदिरावरील रोषणाईमुळे त्याचे वैभव आणखी खुलून दिसते. भाविकांच्या सोयीसाठी परिसरात स्वच्छता, सुरक्षा आणि इतर आवश्यक व्यवस्थाही केली आहे.

भाविकांमध्ये एक विशेष धार्मिक मान्यता प्रचलित आहे. असे सांगितले जाते की इथली स्वयंभू मूर्ती दिवसभरात तीन वेगवेगळ्या रूपांत दर्शन देते. भक्त या रूपांना देवीची दिव्य शक्ती आणि महिमा यांच्याशी जोडून पाहतात. मान्यतेनुसार मातेच्या या रूपांत तिच्या विविध गुणांची आणि शक्तींची झलक मिळते. म्हणूनच दर्शनाला येणाऱ्या भाविकांसाठी देवीच्या दर्शनाला विशेष महत्त्व आहे.

नवरात्रीत मंदिर परिसरातील विशेष ज्योत भवनात भाविकांतर्फे सुमारे 7,500 अखंड मनोकामना ज्योती प्रज्वलित केल्या जातात. या दिव्यांना जगदंबा मातेवरील श्रद्धा आणि भक्तीचे प्रतीक मानले जाते. एकाच वेळी इतक्या ज्योती तेवत असल्याने संपूर्ण परिसरात भक्तिमय वातावरण भरून जाते.

नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी लावलेल्या या ज्योती संपूर्ण उत्सवात सतत तेवत ठेवण्याची परंपरा आहे. तेल किंवा तूप कमी पडून दिवे विझू नयेत, म्हणून त्यांच्या देखभालीची विशेष व्यवस्था केली जाते. भाविक स्वतःच्या आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धी, शांती आणि मनोकामना पूर्ण होण्यासाठी या ज्योती लावून घेतात.

हजारो मनोकामना ज्योतींशिवाय जगदंबा मातेसमोर एक मुख्य अखंड महाज्योतही तेवते. मंदिर संस्थानाशी संबंधित माहितीनुसार ही महाज्योत वर्षभर, म्हणजे 365 दिवस प्रज्वलित ठेवण्याची व्यवस्था केली आहे. ही ज्योत भक्तांच्या अतूट श्रद्धेचे आणि देवीवरील समर्पणाचे प्रतीक मानली जाते.

जे भाविक स्वतःच्या किंवा कुटुंबाच्या नावाने कोराडी मंदिरात अखंड मनोकामना ज्योती लावू इच्छितात, ते मंदिर संस्थानामार्फत त्याची व्यवस्था करू शकतात. उपलब्ध माहितीनुसार यासाठी 2,100 रुपये शुल्काचा उल्लेख आढळतो.

नवरात्रीत मंदिरात पूजा, आरती आणि विविध धार्मिक कार्यक्रम होतात. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाशी संबंधित माहितीत या काळात सुमारे 20 लाख किंवा त्याहून अधिक भाविक येत असल्याचा उल्लेख आहे. भक्त महालक्ष्मी जगदंबा मातेला शक्ती, समृद्धी आणि संरक्षणाचे प्रतीक मानतात. नागपूरशिवाय महाराष्ट्रातील इतर जिल्ह्यांतून आणि इतर राज्यांतूनही भाविक इथे दर्शनासाठी येतात.