शेताच्या बांधावर का असतं म्हसोबाचं देऊळ? गावाचा राखणदार क्षेत्रपाल देव

महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात फिरलात तर शेताच्या बांधावर किंवा गावाच्या वेशीजवळ म्हसोबाचं छोटंसं देऊळ नक्कीच दिसतं. फार मोठं मंदिर नसतं, पण गावखेड्यात म्हसोबाला मानाचं स्थान आहे. म्हसोबा हा शेती, गुरेढोरे आणि गावाचे रक्षण करणारा क्षेत्रपाल देव म्हणून ग्रामीण भागात पूजला जातो.

म्हसोबा फक्त महाराष्ट्रातच नाही, तर कर्नाटक, तमिळनाडू आणि आंध्रप्रदेश या भागांतही आढळतो. दक्षिण भारताच्या काही भागांत त्याला वेगळ्या नावानेही ओळखले जाते. इतर देवळांतल्या देवांपेक्षा तो थोडा वेगळा दिसतो. ओबडधोबड दगडावर लाल-केशरी शेंदूर फासलेला म्हसोबा शिवरायांच्या काळातही नोंदवला गेला होता.

म्हसोबा या शब्दाची फोड केली तर ती महिष आणि बा अशी होते. म्हशी, गायी म्हणजे गुरेढोरे आणि शेतीवाडीचा बाप, वडिलधाऱ्या व्यक्तीप्रमाणे राखण करणारा क्षेत्रपाल देव म्हणजे म्हसोबा. म्हणूनच म्हसोबाचं देऊळ दूर शेताच्या बांधावर असतं.

ऑक्सफर्ड विद्यापीठातल्या प्राध्यापिका रोझालिंड ओ'हॅनलन यांच्या मते, महाराष्ट्रात मराठा समाजात म्हसोबा देवाची पारंपरिक उपासना मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहे. 19व्या शतकातील मराठा समाजाच्या श्रद्धेचे वर्णन करताना त्या सांगतात की, गावाच्या परिसरात म्हसोबाच्या नावाने एखादा दगड बसवणे, त्याला शेंदूर लावणे आणि धूप अर्पण करणे ही अनेक कुटुंबांतील परंपरा होती.

पेरणीसाठी बियाणे घेताना, शेतात कुळवणी करताना किंवा मळणी झालेल्या धान्याचे माप घेताना म्हसोबाचे नाव घेण्याची प्रथा होती, असेही त्या नमूद करतात. गावाचे रक्षण करणारा, गुरांवर लक्ष ठेवणारा आणि शेती चांगली पिकण्यासाठी आशीर्वाद देणारा देव म्हणून म्हसोबाच्या उपासनेची मान्यता आहे.

भोसले घराण्यातही म्हसोबाची उपासना केली जात असल्याचे उल्लेख आढळतात. पुरंदर किल्ल्यावर म्हसोबाचे एक देवस्थान आहे, आणि जवळच्या जलसाठ्याला 'म्हसोबा टाकी' असे नाव आहे. म्हसोबाची देवस्थाने प्रामुख्याने लोकपरंपरेशी संबंधित आहेत. संस्कृत धार्मिक साहित्यात त्यांचा विशेष उल्लेख आढळत नाही. त्यांना शेती आणि जमिनीचे रक्षण करणारे 'क्षेत्रपाल' दैवत मानले जाते. काही लोकश्रद्धांनुसार म्हसोबा हे सप्तनदीदेवतांच्या म्हणजेच 'साती आसरा' यांच्या रक्षक भावाच्या रूपातही पूजले जातात.

काही लोकपरंपरांमध्ये म्हसोबा हा श्री शंकरांचा अवतार मानला जातो. 'महिष' किंवा 'महेश' या नावांशी त्याची सांगड घातली जाते. महाराष्ट्रातील म्हसोबाच्या उपासनेत त्याची पत्नी जोगुबाई हिचीही पूजा केली जाते. काही परंपरांमध्ये जोगुबाईचा संबंध दुर्गादेवीशी जोडला जातो. काही ठिकाणी म्हसोबाची देवळे गावाबाहेर किंवा स्मशानभूमीच्या परिसरातही असतात. लोकश्रद्धेनुसार म्हसोबा दुष्ट शक्तींपासून संरक्षण करणारा देव मानला जातो.

धनगर, मांग, चांभार आणि इतर समुदायांच्या धार्मिक परंपरांमध्ये म्हसोबाला विशेषत्वाने महत्त्वाचे स्थान आहे. काही ठिकाणी नवसपूर्तीसाठी बोकडाचा बळी देण्याची प्रथा आढळते, तर काही ठिकाणी फक्त श्रीफळ म्हणजे नारळ वाढवला जातो. म्हसोबा यात्रेदरम्यान पालखीतून देवाची मिरवणूक काढली जाते आणि भाविक मोठ्या श्रद्धेने सहभागी होतात. अशा प्रकारे म्हसोबाची उपासना ही महाराष्ट्रातील ग्रामदैवतांची परंपरा, शेतीशी निगडित श्रद्धा आणि स्थानिक लोकसंस्कृती यांचा महत्त्वाचा भाग आहे.