जबड्याच्या कर्करोगात काढलेला जबडा पुन्हा कसा बसवतात? मुंबईच्या शल्यचिकित्सकांची माहिती

जबड्यातील कर्करोगाची गाठ काढून रुग्णाचे प्राण वाचवणे सर्वात महत्त्वाचे असते. पण शस्त्रक्रियेनंतर काढलेला जबड्याचा भाग पुन्हा तयार करणेही तितकेच महत्त्वाचे ठरते, असे डोके व मान कर्करोग शल्यचिकित्सक डॉ. अमित चक्रवर्ती यांनी सांगितले. डॉ. चक्रवर्ती मुंबईतील एसएसओ कॅन्सर हॉस्पिटलमध्ये काम करतात. जबडा पुन्हा तयार केल्यामुळे रुग्णाला अन्न चावणे, बोलणे आणि चेहऱ्याचा आकार पूर्ववत करणे शक्य होण्यास मदत होते.

तोंडाचा किंवा जबड्याचा कर्करोग वाढलेल्या अवस्थेत असेल, तर गाठीसोबत जबड्याच्या हाडाचाही काही भाग काढावा लागू शकतो. कर्करोग पूर्णपणे काढण्यासाठी हे आवश्यक असते. मात्र त्यामुळे चेहऱ्याच्या रचनेत मोठा बदल होऊ शकतो, असे डॉ. चक्रवर्ती यांनी सांगितले. आधुनिक शस्त्रक्रियेमुळे आता काढलेला भाग पुन्हा तयार करणे शक्य झाले आहे आणि त्यामुळे रुग्णाला दैनंदिन कामे पुन्हा करता येतात, असेही त्यांनी नमूद केले.

जबड्याची पुनर्रचना का करावी लागते, याबद्दल डॉ. चक्रवर्ती म्हणाले की गाठ जबड्याच्या हाडापर्यंत पोहोचली असेल, तर बाधित हाड काढावे लागू शकते. त्यामुळे रुग्णाला अन्न चावणे, गिळणे आणि बोलणे यात अडचणी येऊ शकतात, तसेच चेहऱ्याचा आकारही बदलू शकतो. पुनर्रचना म्हणजे फक्त चेहऱ्याचा आकार पूर्ववत करणे नव्हे. खाणे, बोलणे आणि गिळणे या महत्त्वाच्या कामांसाठी जबडा लागतो. त्यामुळे रुग्णाला शक्य तितके सामान्य आयुष्य जगता यावे, हा या शस्त्रक्रियेचा मुख्य उद्देश असतो.

खालच्या जबड्याचा मोठा भाग काढावा लागला, तर डॉक्टर फ्री फ्लॅप रिकन्स्ट्रक्शन ही पद्धत वापरू शकतात, असे डॉ. चक्रवर्ती यांनी सांगितले. या पद्धतीत रुग्णाच्या शरीराच्या दुसऱ्या भागातून, उदाहरणार्थ पायातून, हाडाचा काही भाग घेतला जातो. त्यासोबत त्या भागातील रक्तवाहिन्याही घेतल्या जातात. गरज असेल तर त्वचा किंवा स्नायूंचा काही भागही घेतला जाऊ शकतो.

त्यानंतर रुग्णाच्या जबड्याच्या आकारानुसार या हाडाला योग्य आकार दिला जातो. सूक्ष्म शस्त्रक्रियेच्या मदतीने या हाडाच्या रक्तवाहिन्या मानेतील रक्तवाहिन्यांशी जोडल्या जातात. त्यामुळे नव्याने बसवलेल्या हाडाला रक्तपुरवठा मिळतो आणि जबड्याचा काढलेला भाग पुन्हा तयार होण्यास मदत होते, असे त्यांनी सांगितले.

रुग्ण किती लवकर बरा होईल, हे कर्करोग किती वाढला आहे, किती भाग काढावा लागला, रुग्णाची प्रकृती कशी आहे आणि रेडिएशनसारख्या पुढील उपचारांची गरज आहे का, यावर अवलंबून असते, असे डॉ. चक्रवर्ती यांनी स्पष्ट केले. काही रुग्णांना दात पुन्हा बसवण्यासाठी उपचार, फिजिओथेरपी तसेच बोलण्याचा आणि गिळण्याचा सराव करण्यासाठी विशेष उपचार लागू शकतात, असेही त्यांनी सांगितले.

कर्करोगाची शस्त्रक्रिया करतानाच जबड्याची पुनर्रचना कशी करायची, याचे नियोजन करणे महत्त्वाचे असते, असे ते म्हणाले. शस्त्रक्रियेनंतर रुग्णाला खाणे, बोलणे आणि दात बसवून घेणे शक्य व्हावे, याचा विचार डॉक्टरांना आधीपासून करावा लागतो. त्यानुसार किती भाग काढायचा आणि जबडा कसा तयार करायचा, हे ठरवले जाते.

डोके आणि मानेच्या शस्त्रक्रियेतील आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे जबड्याच्या कर्करोगावर उपचार घेणाऱ्या रुग्णांना मोठा दिलासा मिळत आहे. कर्करोग पूर्णपणे काढून टाकणे हे डॉक्टरांचे पहिले उद्दिष्ट असते. त्याचबरोबर जबड्याची पुनर्रचना केल्यामुळे रुग्णाला पुन्हा खाणे, बोलणे आणि आत्मविश्वासाने दैनंदिन जीवन जगणे शक्य होण्यास मदत मिळते आणि त्यामुळे जीवनमान सुधारण्यास हातभार लागतो, असे डॉ. चक्रवर्ती यांनी सांगितले.