ऑर्फोर्ड नेस: ब्रिटनच्या गुप्त लष्करी तळाची जागा आज निसर्ग राखीव क्षेत्र

पूर्व इंग्लंडमधील सफोक समुद्रकिनाऱ्यावर ऑर्फोर्ड नेस नावाचा सुमारे २,००० एकरांचा एकाकी भूभाग आहे. एका बाजूला समुद्र, दुसरीकडे खाऱ्या पाण्याचे पाणथळ क्षेत्र आणि सगळीकडे गोट्यांनी झाकलेली जमीन असा हा परिसर आहे. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात तसेच शीतयुद्धाच्या काळात ब्रिटनच्या सर्वात गुप्त मोहिमा याच जागेने पाहिल्या. आज तिथे शांतता आहे आणि निसर्गाने पुन्हा आपली जागा घेतली आहे. पण एकेकाळी याच ठिकाणी विमाने, रडार यंत्रणा आणि अणुशस्त्रांचे प्रयोग अत्यंत गुप्तपणे चालत होते.

मध्ययुगात हा भाग स्थानिक शेतकरी मेंढ्या आणि गुरे चरायला वापरत होते. समुद्राच्या भरतीचे पाणी अडवण्यासाठी तिथे दगडी भिंती बांधल्या होत्या. मात्र या जागेचे स्थान ब्रिटनच्या सुरक्षेसाठी मोक्याचे होते. सफोकचे समुद्रकिनारे आणि खोल खाड्या यामुळे परकीय आक्रमणाचा धोका नेहमी होता. याच कारणामुळे १९१३ मध्ये ब्रिटीश युद्ध विभागाने (War Department) ही जमीन विकत घेतली, सामान्य नागरिकांना प्रवेश पूर्णपणे बंद केला आणि तिथे कडक सुरक्षा ठेवली.

१९१३ ते १९१६ दरम्यान किंग्स मार्श या दलदलीच्या जमिनीतले पाणी काढून तिथे पहिला लष्करी विमानतळ उभारण्यात आला. १९१५ मध्ये तिथे पहिले ब्रिटीश विमान उतरले आणि त्यानंतर पुढची चार दशके तिथे फक्त लष्करी प्रयोग चालले. विमानांची कार्यक्षमता, हवेतून टाकल्या जाणाऱ्या शस्त्रांचा परिणाम आणि लक्ष्य अचूक भेदण्याचे गणित सुधारणे यावर तिथे संशोधन झाले.

१९३३ मध्ये बांधलेली बॉम्ब बॅलिस्टिक्स इमारत या संशोधनाचे मुख्य केंद्र होती. विमानातून टाकलेले बॉम्ब हवेतून कसे जातात हे शोधण्यासाठी संशोधकांनी खास कॅमेरे आणि उपकरणे वापरली. १९३५ मध्ये सर रॉबर्ट वॉटसन-वॉट आणि त्यांच्या टीमने तिथे आयनोस्फेरिक संशोधन केंद्र सुरू केले. हवाई संरक्षणासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या रडार तंत्रज्ञानाच्या विकासाचे ते प्रत्यक्षात गुप्त केंद्र होते.

दुसऱ्या महायुद्धानंतर शीतयुद्धाच्या काळात ऑर्फोर्ड नेसचा वापर आणखी गंभीर आणि गुप्त कामांसाठी झाला. ॲटोमिक वेपन्स रिसर्च एस्टॅब्लिशमेंट (AWRE) या संस्थेने ब्रिटनच्या अणुबॉम्बचे वेगवेगळे घटक तपासण्यासाठी तिथे खास प्रयोगशाळा बांधल्या. स्थानिक भाषेत त्यांना पॅगोडा (Pagodas) म्हणतात.

काँक्रीटचे हे अवाढव्य अवशेष आजही किनाऱ्यावर दिसतात. अपघाताने स्फोट झाला तर त्याचा धक्का सोसावा आणि स्फोटाची ऊर्जा सुरक्षितपणे बाहेर जावी, अशा वेगळ्या पद्धतीने या वास्तू बांधल्या होत्या. अणुबॉम्बच्या अंतर्गत भागांची कंपन सहन करण्याची क्षमता, उंचावरून पडल्यावर होणारा परिणाम आणि टोकाचा दाब सहन करण्याची ताकद तपासण्यासाठी १९५० ते १९७० च्या दशकांदरम्यान तिथे चाचण्या घेतल्या गेल्या.

१९७० च्या दशकात लष्करी कामे हळूहळू थांबली आणि १९९३ मध्ये नॅशनल ट्रस्ट (National Trust) या पर्यावरण आणि ऐतिहासिक संवर्धन करणाऱ्या संस्थेने या २,००० एकरांचा ताबा घेतला. माणसांचा हस्तक्षेप पूर्ण थांबल्यावर लष्करी अवशेषांनी भरलेल्या या ओसाड जमिनीवर निसर्गाने पुन्हा आपले बस्तान बसवले.

आज ऑर्फोर्ड नेस हे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर महत्त्वाचे निसर्ग राखीव क्षेत्र आहे. युरोपमधील वनस्पतीयुक्त गोटे (Vegetated Shingle) या दुर्मीळ अधिवासापैकी २० टक्के अधिवास एकट्या ऑर्फोर्ड नेसमध्ये आहे. समुद्राच्या लाटांनी शतकानुशतके साठवलेल्या या खडकाळ जमिनीत अत्यंत नाजूक वनस्पती आणि प्रजाती वाढतात. पूर्वीचा विमानतळ आता हिरव्यागार कुरणात बदलला असून तिथे पाणथळ पक्षी, चायनीज वॉटर डीअर, ससे आणि इतर दुर्मीळ प्राणी निर्भयपणे फिरतात.

नॅशनल ट्रस्ट हा नाजूक निसर्ग जपताना पर्यटकांना मर्यादित स्वरूपात इतिहास समजून घेण्याची संधीही देते. पर्यटकांसाठी ठरावीक पायवाटा आखल्या आहेत, जेणेकरून नाजूक वनस्पती आणि घरटी करून राहणाऱ्या पक्ष्यांना धक्का लागणार नाही. ज्या जमिनीवर एकेकाळी जगाला हादरवणाऱ्या अणुशस्त्रांच्या चाचण्यांचे बेत आखले जात होते, तिथे आज पक्ष्यांचा किलबिलाट आणि हरणांचा वावर पाहणे हा थक्क करणारा अनुभव ठरतो. युद्धाची आस आणि निसर्गाचे पुनरुज्जीवन या दोन्हींची कहाणी हा परिसर सांगतो.