कोस्टा रिकातील रहस्यमय गोल दगड: डिक्विस संस्कृतीची कला की परग्रहवासीयांचा खजिना?

मध्य अमेरिकेतील कोस्टा रिका हा देश निसर्गसौंदर्यासाठी प्रसिद्ध आहे, पण तिथल्या एका रहस्यामुळेही त्याची जगभर चर्चा होते. हे रहस्य आहे जंगलात सापडलेल्या शेकडो पूर्ण गोल आणि गुळगुळीत दगडांचे. स्थानिक भाषेत त्यांना 'लास बोलस दे पिएद्रा' (Las Bolas de Piedra) म्हणजे 'दगडी गोल' म्हणतात.

सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी दक्षिण कोस्टा रिकाच्या डिक्विस डेल्टा प्रदेशातील घनदाट वर्षावनात केळीच्या मळ्यांसाठी जंगलतोड सुरू होती. त्या वेळी कामगारांना जमिनीखाली आणि जंगलात गाडलेले हे दगड सापडले. त्यामुळे जगभरातील पुरातत्वशास्त्रज्ञ आणि वैज्ञानिक चकित झाले.

या दगडांचा आकार एकसारखा नाही. काही दगड टेनिसच्या चेंडूएवढे, म्हणजे काही इंच व्यासाचे आहेत. काही प्रचंड मोठे असून त्यांचा व्यास ६ ते ८ फूट आणि वजन १५ ते १६ टन आहे. गॅब्रो (Gabbro) नावाच्या अत्यंत कठीण ज्वालामुखी खडकापासून, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि यंत्रसामग्रीशिवाय, शेकडो वर्षांपूर्वी हे गोल कसे घडवले असतील, हे कोडे संशोधकांना गेली शंभर वर्षे सतावत आहे. त्यांची रचना इतकी अचूक आहे की एखाद्या अत्याधुनिक लेथ मशीनवर कोरल्यासारखे वाटते.

हे दगड जगासमोर आल्यावर अनेक दंतकथा आणि सिद्धांत पुढे आले. काहींनी दावा केला की मानवी हातांनी असे गोल घडवणे अशक्य आहे, म्हणून दुसऱ्या ग्रहावरील प्राण्यांनी (Aliens) ते पृथ्वीवर आणले असावेत किंवा त्यांच्या यानाला मार्ग दाखवण्यासाठी बसवले असावेत. आणखी एका लोकप्रिय सिद्धांतानुसार, हे दगड पौराणिक काळात समुद्रात बुडालेल्या 'अटलांटिस' (Atlantis) शहराचे अवशेष आहेत.

याच कथांसोबत एक घातक अंधश्रद्धाही पसरली. या गोल दगडांच्या मध्यभागी सोन्या-चांदीचा मोठा खजिना लपवलेला आहे, अशी अफवा स्थानिक भागात उठली. त्या मोहापायी अनेक स्थानिक लोकांनी आणि खजिना शोधणाऱ्यांनी डायनामाइटचा स्फोट करून शेकडो वर्षांचा इतिहास असलेले अनेक प्राचीन दगड फोडून टाकले. पण आत केवळ दगड आणि माती निघाली. या लालसेमुळे मानवजातीच्या एका मोठ्या ऐतिहासिक ठेव्याचे भरून न येणारे नुकसान झाले.

अंधश्रद्धा आणि एलियन्सच्या कथा बाजूला ठेवून पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी या क्षेत्राचा सखोल अभ्यास केला, तेव्हा वेगळीच गोष्ट समोर आली. संशोधकांच्या मते, हे दगड अंदाजे इसवी सन ७०० ते इसवी सन १५३५ च्या दरम्यान या भागात नांदणाऱ्या 'डिक्विस' (Diquis) या प्राचीन स्थानिक संस्कृतीच्या लोकांनी कोरले होते. ते लहान दगडांनी मोठ्या खडकांना ठोकत आणि नंतर वाळू व पाण्याने घासून त्यांना गुळगुळीत, पूर्ण गोलाकार रूप देत असत. ही संयम आणि कौशल्याची मानवी कला होती.

१५ व्या शतकात स्पॅनिश आक्रमकांमुळे आणि इतर कारणांमुळे डिक्विस संस्कृती संपुष्टात आली आणि लोकांनी हा भाग सोडला. पुढे या वस्त्यांवर घनदाट जंगले वाढली आणि हे दगड शतकानुशतके जगाच्या नजरेआड राहिले. टोळीप्रमुखांच्या घरांची शोभा वाढवण्यासाठी, ग्रहांच्या स्थितीवर आधारित खगोलशास्त्रीय दिनदर्शिका (Astronomical Calendar) म्हणून किंवा धार्मिक विधींसाठी त्यांचा वापर होत असावा, असा अंदाज आहे.

वारंवार होणारी तोडफोड, चोरी आणि नुकसान रोखण्यासाठी कोस्टा रिकन सरकारने १९८० च्या दशकात हा संपूर्ण परिसर राष्ट्रीय संपत्ती म्हणून घोषित केला. त्यानंतर २०१४ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या 'युनेस्को' (UNESCO) या संस्थेने डिक्विसच्या या दगडी गोलांना अधिकृतपणे 'जागतिक वारसा स्थळ' (World Heritage Site) म्हणून घोषित केले. त्यामुळे हा ऐतिहासिक वारसा आज सुरक्षित आहे.