अष्टमीचे होमहवन कसे करतात: गणपती पूजनापासून पूर्णाहुतीपर्यंतचा पारंपरिक क्रम

नवरात्रीत अष्टमी तिथीला दुर्गादेवीची विशेष पूजा करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी अनेक घरांत आणि मंदिरांत दुर्गाष्टमी पूजनासोबत होमहवन केले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार विधीपूर्वक होमहवन केल्याने देवीचा आशीर्वाद मिळतो आणि घरात सुख, शांती व समृद्धी नांदते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

या पूजेत गणपती पूजन, कलश स्थापना, मातृका पूजन, अग्निस्थापना, नवग्रह पूजन आणि दुर्गा सप्तशती हवन असे वेगवेगळे विधी असतात. अष्टमीला होमहवन करण्याची पारंपरिक पद्धत पुढीलप्रमाणे आहे.

होमहवन सुरू करण्यापूर्वी पूजेचे साहित्य आणि यज्ञकुंडाची व्यवस्था करावी लागते. पारंपरिक पद्धतीत पूर्व दिशेला विटांची चौकोनी रचना करून यज्ञकुंड तयार केले जाते आणि त्यात शुद्ध माती व सुगंधी द्रव्ये ठेवली जातात. जवळच एक पाट मांडून त्यावर तांदळाचे तीन पुंजके ठेवले जातात. त्यातील दोन पुंजक्यांवर पाण्याने भरलेले तांब्याचे कलश ठेवतात आणि त्यावर तांदूळ व सुपारी असलेली ताम्हणे ठेवली जातात. हे कलश वरुणदेवाचे प्रतीक म्हणून पुजले जातात. तिसऱ्या पुंजक्यावर गणपतीचे प्रतीक म्हणून सुपारी ठेवली जाते. फळे, विड्याची पाने, खारका, बदाम, खोबरे, नारळ, फुले, हळद, कुंकू, तूप, तीळ आणि समिधा यांचीही तयारी करून ठेवली जाते.

होमहवनाची सुरुवात गणपती पूजनाने होते. पूजेत कोणतेही विघ्न येऊ नये म्हणून गणपतीची प्रार्थना केली जाते आणि त्यावेळी हा मंत्र म्हटला जातो:

ॐ एकदंताय विद्महे वक्रतुंडाय धीमहि। तन्नो दंती प्रचोदयात्॥

त्यानंतर पुण्याहवाचन आणि कलशपूजन होते. यजमान आणि त्यांच्या पत्नी संकल्प करतात आणि कुटुंबाचे कल्याण, आरोग्य, सुखसमृद्धी तसेच संकटांचे निवारण व्हावे, यासाठी देवीची प्रार्थना केली जाते. परंपरेनुसार या वेळी सुवासिनी यजमान दाम्पत्याचे औक्षण करतात.

होमहवन निर्विघ्नपणे पार पडावे म्हणून मातृका देवतांचे पूजन केले जाते. पारंपरिक विधीत 17 सुपाऱ्यांची मातृका म्हणून स्थापना होते. मग यज्ञकुंडाच्या परिसराची स्थानशुद्धी केली जाते. काही परंपरांमध्ये त्यासाठी गोमूत्र, पंचगव्य आणि पांढरी मोहरी वापरतात. त्यानंतर ब्रह्मा, विष्णू, महेश, सरस्वती आणि इतर देवतांचे पूजन होते. कलशाजवळ देवीची मूर्ती किंवा प्रतिमा ठेवून महाकाली, महालक्ष्मी, महासरस्वती आणि नवदुर्गा यांचे आवाहन केले जाते. देवीची प्रार्थना आणि ध्यानमंत्र झाल्यावर पीठदेवतांचे पूजन केले जाते.

अग्निस्थापना हा होमहवनातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. अग्नी प्रज्वलित करून त्याची पूजा केली जाते, त्यासाठी समिधा, तूप आणि परंपरेनुसार योग्य लाकडे वापरली जातात. हवन पूर्ण होईपर्यंत अग्नी सुरक्षितपणे प्रज्वलित ठेवला जातो. यानंतर नवग्रहांच्या शांतीसाठी गंध व पुष्प वाहून पूजा होते. नवग्रह हवनात तूप, तीळ, भात आणि समिधा अर्पण केल्या जातात आणि संबंधित मंत्रांचे पठण केले जाते.

अष्टमीच्या होमहवनात दुर्गा सप्तशती हवनाला विशेष महत्त्व आहे. श्रीमहाकाली, महालक्ष्मी, महासरस्वती आणि नवदुर्गा यांच्या प्रसन्नतेसाठी संकल्प केला जातो. दुर्गा सप्तशती ग्रंथाचे पूजन करून देवीच्या मंत्रांचे पठण केले जाते. परंपरेनुसार गणपतीला 'ॐ गं गणपतये स्वाहा' या मंत्राने 108 आहुती दिल्या जातात, तर देवीला 'ॐ अंबिकायै स्वाहा' या मंत्राने 108 आहुती अर्पण केल्या जातात. पुढे दुर्गा सप्तशतीतील मंत्रांनुसार हवन होते. त्यासाठी भात, तीळ, सातू, समिधा, उसाचे तुकडे आणि सुगंधी पुष्पे अशी सामग्री परंपरेनुसार वापरली जाते.

हवनाच्या पुढच्या टप्प्यात बलिदान विधी केला जातो. काही पारंपरिक पद्धतींमध्ये देवीसमोर कोहळा अर्पण करण्याची किंवा कापण्याची प्रथा आहे. त्यानंतर नारळ आणि इतर पूजासामग्री अग्नीला अर्पण करून पूर्णाहुती दिली जाते. पूर्णाहुतीनंतर देवीला हळद, कुंकू, गंध आणि फुले वाहिली जातात. धूप, दीप आणि नैवेद्य दाखवून आरती केली जाते. मग प्रदक्षिणा घालून कुमारिका पूजन आणि सुवासिनी पूजन होते. काही परंपरांमध्ये खण-नारळ देऊन ओटी भरण्याचीही पद्धत आहे.

पूजेच्या शेवटी कलशातील पाणी यजमान आणि कुटुंबीयांवर शिंपडून देवीकडे सुख, शांती आणि आरोग्यासाठी प्रार्थना केली जाते. होमकुंडातील भस्म कपाळी लावण्याचीही परंपरा आहे. त्यानंतर तर्पण, मार्जन आणि देवता विसर्जन केले जाते आणि गुरुजींना दक्षिणा देऊन आशीर्वाद घेतले जातात.

होमहवनातील मंत्र, आहुतींची संख्या आणि पूजेचा क्रम कुलाचार, प्रदेश आणि संप्रदायानुसार वेगळा असू शकतो. त्यामुळे अष्टमीचे होमहवन करताना आपल्या घरच्या परंपरेनुसार जाणकार गुरुजींचे मार्गदर्शन घ्यावे आणि अग्नीचा वापर करताना सुरक्षिततेची काळजी घ्यावी.