युद्धात निसर्गाची होणारी हानी रोखण्यासाठी ६ नोव्हेंबरला खास दिवस पाळला जातो

जगात कुठेही युद्ध किंवा सशस्त्र संघर्ष पेटला की वृत्तवाहिन्यांवर माणसांचे जीव, बॉम्बस्फोट आणि उद्ध्वस्त झालेली शहरे यांचीच चर्चा जास्त होते. पण या विध्वंसाच्या मागे निसर्गाचेही मोठे नुकसान लपलेले असते. ते भरून काढायला माणसाला अनेक दशके, कधी कधी शतकेही कमी पडतात.

युद्धाच्या आगीत जंगले जळतात, नद्या आणि पाण्याचे साठे विषारी रसायनांनी दूषित होतात आणि सुपीक जमिनी कायमच्या बंजर होतात. या गंभीर प्रश्नाकडे जगाचे लक्ष वेधण्यासाठी दरवर्षी ६ नोव्हेंबरला "आंतरराष्ट्रीय युद्ध आणि सशस्त्र संघर्षातील पर्यावरणाच्या शोषणास प्रतिबंध करण्याचा दिवस" (International Day for Preventing the Exploitation of the Environment in War and Armed Conflict) साजरा केला जातो.

संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने (UN General Assembly) ५ नोव्हेंबर २००१ रोजी एका विशेष प्रस्तावाद्वारे ६ नोव्हेंबर हा दिवस अधिकृतपणे जाहीर केला. जगभर पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी ठोस पावले उचलली जावीत आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांमध्ये निसर्गाच्या संरक्षणाचाही समावेश व्हावा, हा त्यामागचा हेतू होता.

संयुक्त राष्ट्रांच्या अभ्यासानुसार गेल्या ६० वर्षांत जगात झालेल्या अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय संघर्षांपैकी जवळपास ४० टक्के संघर्ष मौल्यवान नैसर्गिक संसाधनांवरून झाले आहेत. लाकूड, सोन्या-चांदीच्या खाणी, तेल, सुपीक जमीन आणि पाणी यांच्या ताब्यावरून किंवा त्यांच्या शोषणावरून हे वाद पेटले.

युद्धात लष्करी डावपेच म्हणून अनेकदा जंगले पेटवून दिली जातात. शत्रूची रसद तोडण्यासाठी पिण्याच्या पाण्याच्या विहिरी किंवा तलावांमध्ये विषारी रसायने टाकली जातात. युद्धाचा निकाल काहीही लागला, तरी स्थानिक परिसंस्थेला (Ecosystem) भरून न निघणारे नुकसान सोसावे लागते.

आधुनिक युद्धांत वापरली जाणारी क्षेपणास्त्रे, बॉम्ब आणि रासायनिक शस्त्रे पृथ्वीवर असा कायमचा ओरखडा उमटवतात, जो अनेक पिढ्यांपर्यंत पुसला जात नाही. सैन्याची हालचाल सोपी व्हावी आणि शत्रूला लपायला जागा मिळू नये म्हणून मोठ्या प्रमाणावर जंगले तोडली जातात. त्यामुळे हजारो वन्यजीव बेघर होतात आणि अनेक दुर्मिळ प्राणी व वनस्पतींच्या प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर पोहोचतात.

बॉम्बस्फोट आणि स्फोटकांमुळे घातक रसायने आणि जड धातू (Heavy Metals) जमिनीत आणि भूगर्भातील पाण्यात मिसळतात. त्यामुळे हजारो हेक्टर शेतजमीन कायमची नापीक होते. पिण्याचे पाणी विषारी झाल्याने स्थानिक लोकांमध्ये कर्करोग आणि इतर गंभीर आजारांचे प्रमाण वाढते.

संयुक्त राष्ट्रांचे स्पष्ट मत आहे की नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण केल्याशिवाय जगात खरी आणि दीर्घकाळ टिकणारी शांतता येऊ शकत नाही. युद्ध संपल्यानंतर एखादा देश पुन्हा उभा राहायचा प्रयत्न करतो, तेव्हा त्याला शेती, पाणी आणि स्वच्छ हवा यांची सर्वात जास्त गरज असते. निसर्गाचाच पाया खचलेला असेल, तर तिथली अर्थव्यवस्था आणि लोकांचे जगणे कधीच स्थिर होऊ शकत नाही.

म्हणूनच हवामान संरक्षण (Climate Action), शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) आणि पर्यावरणीय न्याय (Environmental Justice) यांना चालना देणे आजच्या काळाची गरज झाली आहे. आज आपण युद्ध टाळण्यात आणि निसर्गाचा समतोल राखण्यात अपयशी ठरलो, तर पुढच्या पिढ्यांना राहण्यायोग्य, स्वच्छ आणि सुरक्षित पृथ्वी आपण वारसा म्हणून देऊ शकणार नाही.