स्त्री जवळ आली की पक्षी लवकर उडतात, पुरुषाला जवळ येऊ देतात; ३७ प्रजातींचा अभ्यास

शहरात माणसांसोबत राहणाऱ्या पक्ष्यांच्या वागण्याबद्दल एक आश्चर्यकारक गोष्ट समोर आली आहे. रस्त्यावर, बागेत किंवा घराच्या गच्चीवर आपण कबुतरे, साळुंक्या आणि चिमण्यांच्या जवळ जायचा प्रयत्न करतो. एका नव्या आंतरराष्ट्रीय संशोधन अहवालानुसार, जवळ येणारी व्यक्ती स्त्री असेल तर पक्षी खूप सावध होतात आणि पटकन उडून जातात. पुरुष जवळ आला तर मात्र ते त्याला थोडे जास्त जवळ येऊ देतात. या विचित्र वागण्यामुळे जगभरातील प्राणीशास्त्रज्ञ आणि संशोधक चक्रावले आहेत.

हा अभ्यास 'जर्नल ऑफ द ब्रिटिश इकोलॉजिकल सोसायटी' मध्ये प्रकाशित झाला आहे. त्यात पक्ष्यांच्या ३७ वेगवेगळ्या प्रजातींचा समावेश होता. माणसांच्या अगदी जवळ राहणाऱ्या कबुतरांपासून ते अतिशय भित्रे मानल्या जाणाऱ्या साळुंक्या आणि कावळ्यांपर्यंत सगळ्यांमध्ये हेच वर्तन सतत दिसले. झेकिया, फ्रान्स, जर्मनी, पोलंड आणि स्पेन या पाच युरोपीय देशांतील वेगवेगळ्या शहरांमध्ये हा अभ्यास करण्यात आला.

संशोधकांनी पक्ष्यांचे 'फ्लाइट इनिशिएशन डिस्टन्स' (Flight Initiation Distance - FID) मोजले. म्हणजे धोका जाणवल्यावर पक्षी ज्या अंतरावरून उडून जातो ते अंतर. पुरुष पक्ष्यांच्या दिशेने चालत गेला तेव्हा पक्ष्यांनी त्याला सरासरी एक मीटर (सुमारे ३ फूट) जास्त जवळ येऊ दिले. तीच गोष्ट स्त्रीने केली तेव्हा पक्षी भीतीमुळे किंवा सावधगिरी म्हणून जास्त अंतरावरूनच उडून गेले.

या संशोधनात सहभागी असलेले युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, लॉस एंजेलिस (UCLA) चे प्राध्यापक डॅनियल ब्लमस्टाईन म्हणाले, "शहरी पक्षी जवळ येणाऱ्या व्यक्तीचे लिंग ओळखून त्यानुसार प्रतिक्रिया देतात यावर आमचा पूर्ण विश्वास आहे. आम्ही अत्यंत प्रगत तुलनात्मक विश्लेषण पद्धतींचा वापर केला आहे, ज्यातून हे स्पष्ट झाले की सर्व शहरांमध्ये आणि पक्ष्यांच्या प्रजातींमध्ये हे वर्तन एकसारखेच आहे. परंतु, यामागील मूळ कारण काय आहे हे सांगणे सध्या तरी कठीण आहे."

प्राग येथील 'झेक युनिव्हर्सिटी ऑफ लाईफ सायन्सेस' च्या डॉ. यानिना बेनेडेटी या संशोधन पथकात होत्या. या निष्कर्षाने त्यांनाही आश्चर्य वाटले. त्या म्हणाल्या, "पर्यावरण क्षेत्रात काम करणारी एक महिला म्हणून पक्ष्यांनी आम्हाला असा वेगळा प्रतिसाद दिला हे पाहून मला खूप आश्चर्य वाटले. प्राणी विज्ञानात सहसा मानवी निरीक्षकाला 'तटस्थ' मानले जाते. परंतु या अभ्यासाने दाखवून दिले आहे की शहरी प्राणी माणसांकडे कसे पाहतात आणि त्यांच्यात कसा सूक्ष्म फरक करतात."

पक्षी माणसांच्या चालण्याच्या पद्धतीवरून, शरीराच्या बांध्यावरून, कपड्यांच्या रंगावरून, डोळ्यांच्या बाहुल्यांच्या हालचालीवरून की शरीराच्या वासावरून पुरुष आणि स्त्रीमधला फरक ओळखतात, हे शास्त्रज्ञांच्या मते अजून नक्की नाही. त्यासाठी आणखी संशोधन व्हायला हवे.

हा शोध फक्त गंमतीची माहिती नाही. शहरी परिसंस्थेच्या (Urban Ecology) अभ्यासावर त्याचा मोठा परिणाम होऊ शकतो. आतापर्यंत प्राण्यांच्या वर्तनाचा अभ्यास करताना संशोधकाचे लिंग विचारात घेतले जात नव्हते. यापुढे प्राण्यांवरच्या प्रयोगांमध्ये स्त्री आणि पुरुष निरीक्षकांच्या उपस्थितीचा प्रभाव लक्षात घ्यावा लागणार आहे.

पक्षी माणसांच्या वागण्यातल्या अगदी बारीक गोष्टी टिपतात, हे यावरून सिद्ध झाले आहे. ते स्त्रियांना जास्त घाबरतात की त्यांच्या संवेदनशीलतेमुळे लगेच सावध होतात, याचे उत्तर शोधण्यासाठी आता जगभरात पुढचे प्रयोग सुरू आहेत.