केनियातील मारा नदीत पाणघोडे रोज ४०० किलो सिलिकॉन आणतात, अभ्यासात उघड

आपण अनेकदा पाणघोड्याकडे फक्त एक अवाढव्य किंवा हिंस्त्र प्राणी म्हणून बघतो. पण केनियातील प्रसिद्ध मारा नदीवर झालेल्या एका अभ्यासातून वेगळीच गोष्ट समोर आली आहे. नदीतील जीवसृष्टी आणि पाण्यातली अन्नसाखळी टिकवून ठेवण्यात पाणघोडे फार मोठी भूमिका बजावतात, असे या संशोधनात दिसले आहे.

या अभ्यासाचा शोधनिबंध सायन्स ॲडव्हान्सेस (Science Advances) या आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक मासिकात प्रसिद्ध झाला आहे. त्याचे शीर्षक "हिप्पोपोटॅमस ॲम्फिबियस: द ॲनिमल सिलिकॉन पंप" असे आहे. त्यानुसार कोरड्या ऋतूमध्ये पाणघोडे मारा नदीत रोज सुमारे ०.४ मेट्रिक टन, म्हणजेच ४०० किलो सिलिकॉन आणतात. हे सिलिकॉन जमिनीवरून थेट नदीच्या पात्रात पोहोचते आणि पाण्यातील सूक्ष्म जीवांना तसेच संपूर्ण अन्नसाखळीला आधार देते.

पाणघोड्यांचा दिनक्रम यामागचे गुपित आहे. दिवसभर ते नदीच्या खोल, थंड पाण्यात आराम करतात. रात्र झाली की अन्नाच्या शोधात सव्हानाच्या मोठ्या गवताळ प्रदेशात जातात. रात्रभर गवत चरून सूर्योदयाला पुन्हा नदीत परततात. वरवर साधा दिसणारा हा दिनक्रम प्रत्यक्षात एखाद्या मोठ्या नैसर्गिक वाहतूक यंत्रणेसारखे काम करतो.

सव्हानातील गवताने जमिनीतले सिलिकॉन मोठ्या प्रमाणात शोषलेले असते. पाणघोडा हे गवत खातो, तेव्हा ते त्याच्या पचनसंस्थेतून जाते. दिवसा नदीत आराम करताना तो शेण टाकतो आणि ते सिलिकॉन थेट पाण्यात मिसळते. एरवी सिलिकॉन जमिनीतच अडकून राहते किंवा त्याचा प्रवास खूप हळू असतो. पाणघोड्यांमुळे मात्र ते अडथळ्याशिवाय पाण्याच्या प्रवाहात येते.

शास्त्रज्ञांनी फेब्रुवारी २०१४ मध्ये नैऋत्य केनियातील मासाई मारा भागात नदीकाठी नमुने गोळा केले होते. त्या आकडेवारीनुसार तिथला सुमारे ८० पाणघोड्यांचा कळप रोज ४२.० मेट्रिक टन सुके गवत खातो आणि दिवसभरात ११.१ मेट्रिक टन सुके शेण नदीत टाकतो. यातून रोज ०.४ मेट्रिक टन जैविक सिलिकॉन नदीत येते. संशोधकांनी मासाई मारा येथील एकूण सिलिकॉन प्रवाह मोजला, तेव्हा त्यातला तब्बल ७६% वाटा एकट्या पाणघोड्यांचा निघाला. जिथे पाणघोडे होते, त्या पात्रात जैविक सिलिकॉनचे प्रमाण नदीच्या वरच्या भागापेक्षा दुप्पट आढळले. प्रयोगशाळेतल्या चाचण्यांत दिसले की पाणघोड्याच्या शेणातील २.८% जैविक सिलिकॉन २४ तासांत पाण्यात विरघळते. सामान्य गवत कुजताना हे १७.२ पट हळू घडते.

पाण्यात सिलिकॉन का हवे, हा प्रश्न साहजिक आहे. नदीच्या पाण्यात डायटम्स (Diatoms) नावाचे अतिशय सूक्ष्म शेवाळ (Microalgae) असते. ते पाण्यातील प्राथमिक उत्पादक मानले जाते आणि जलीय अन्नसाखळीचा पाया असते. या डायटम्सना आपल्या पेशींच्या भिंती (Cell walls) बनवण्यासाठी आणि स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी विरघळलेले सिलिकॉन लागते. पाण्यात ते कमी पडले, तर डायटम्सची वाढ थांबते. मग त्यांना खाऊन जगणाऱ्या लहान माशांना आणि किड्यांना अन्न मिळत नाही आणि नदीतील मासेमारी तसेच अन्नसाखळी धोक्यात येऊ शकते.

या अभ्यासाने एक इशाराही दिला आहे. हवामान बदल, शिकार किंवा माणसाच्या अतिक्रमणामुळे पाणघोड्यांची संख्या घटली, तर नद्यांमधला सिलिकॉनचा पुरवठा बिघडेल. त्याचा वाईट परिणाम व्हिक्टोरिया सरोवरावर आणि पूर्व आफ्रिकेतील इतर मोठ्या सरोवरांवर होऊ शकतो.

पाणघोड्यांच्या शेणातून सेंद्रिय पदार्थ आणि इतर पोषक घटकही पाण्यात जातात. ठरावीक प्रमाणात ते फायद्याचे असतात. पण पाण्याचा प्रवाह कमी असताना सेंद्रिय पदार्थ खूप वाढले, तर ऑक्सिजन कमी होण्याचा धोका असतो. तरीही एकूण पाहता, जमिनीवरचे पोषक घटक पाण्यात नेणारे पाणघोडे हे निसर्गाचे एक आवश्यक इंजिन आहेत, यावर शास्त्रज्ञांनी शिक्कामोर्तब केले आहे.