एआय म्हणजे बंदुकीसारखे, वापर योग्य तर फायदा: मुलांच्या अभ्यासात कसा करावा तंत्रज्ञानाचा वापर

आजच्या काळात अभ्यासात एआयचा वापर वाढला आहे. विद्यार्थी माहिती गोळा करण्यासाठी, लेख तयार करण्यासाठी, वेगवेगळे विषय समजून घेण्यासाठी आणि संशोधनासाठी एआयचा वापर करत आहेत. अनेक कामे त्यामुळे सोपी होतात, पण एक प्रश्नही उभा राहतो. एआयवर जास्त अवलंबून राहिल्याने मुलांची विचार करण्याची, लक्षात ठेवण्याची आणि विषय समजून घेण्याची क्षमता कमकुवत होऊ शकते का? तयार उत्तरे हातात मिळाल्याने मुले स्वतः विचार करण्याची सवय गमावू शकतात का?

या प्रश्नांवर डॉ. विनोद शर्मा सांगतात की, एआय स्वतःहून पूर्णपणे फायदेशीरही नाही आणि नुकसानकारकही नाही. त्याचा प्रभाव कसा वापर केला जातो, यावर अवलंबून आहे. अभ्यासात एआय चांगले साधन ठरू शकते, मात्र मुलांना त्याचा योग्य वापर शिकवणे आवश्यक आहे.

डॉ. शर्मा यांच्या मते, अभ्यासात एआय खूप मदत करू शकते. त्याच्या साहाय्याने वेगवेगळी माहिती गोळा करता येते, नवीन आयडिया विकसित करता येतात आणि इतर अनेक कामे करता येतात. त्यांनी एआयची तुलना बंदुकीशी केली. बंदुकीचा वापर धोका आणि सुरक्षा या दोन्हींसाठी होऊ शकतो, तो कोण आणि कोणत्या उद्देशाने वापरतो यावर अवलंबून असते. तसाच एआयचा योग्य वापर फायदेशीर ठरतो, तर चुकीचा वापर नुकसान करू शकतो.

क्रिटिकल थिंकिंग म्हणजे कोणतीही गोष्ट जशीच्या तशी स्वीकारणे नव्हे. त्यामागचा तर्क समजून घेणे, प्रश्न विचारणे आणि वेगवेगळ्या बाजूंचे विश्लेषण करणे, असा त्याचा अर्थ आहे. साध्या उत्तरांच्या पुढे जाऊन विषय नीट समजून घेणे आणि योग्य निष्कर्षापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न त्यात येतो. मुलांमध्ये क्रिटिकल थिंकिंग विकसित होण्यासाठी स्वतः शिकण्याची आणि विचार करण्याची सवय हवी, असे डॉ. शर्मा म्हणतात.

मुले प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर थेट एआयकडून घेऊ लागली, तर त्यांना स्वतः विचार करण्याची आणि विश्लेषण करण्याची संधी मिळणार नाही. कोणाला काही लिहायचे असते आणि एआय तयार लेख देतो, किंवा उत्तर लगेच मिळते, तेव्हा विचार करण्याची गरज कमी होते. अशा वेळी क्रिटिकल थिंकिंग विकसित करणे अवघड ठरू शकते, असे त्यांनी सांगितले.

लक्षात ठेवण्याची प्रक्रिया व्यायामासारखी काम करते, असे डॉ. शर्मा यांचे म्हणणे आहे. शारीरिक हालचाल बंद केली की शरीरावर परिणाम होतो, तसेच लक्षात ठेवण्याचा सराव सोडला की स्मरणशक्तीवरही परिणाम होतो. माहिती लक्षात ठेवण्यात आवड, भावनिक आणि दृश्य संबंध, सृजनशीलता आणि तर्क अशा अनेक गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतात. या प्रक्रियेतून माहिती मेंदूशी जोडली जाते आणि ती लक्षात राहण्यास मदत होते.

मुलांना प्रत्येक उत्तर आधीच तयार मिळाले आणि स्वतः माहिती लक्षात ठेवण्याची किंवा पुन्हा सांगण्याची गरज पडली नाही, तर लक्षात ठेवण्याचा सराव कमी होईल. अशा वेळी एआयवरचे अनावश्यक अवलंबित्व त्यांच्या नैसर्गिक स्मरणशक्तीवर परिणाम करू शकते.

अभ्यासाच्या वेळी लक्ष विचलित होणे हीसुद्धा विद्यार्थ्यांसमोरची मोठी समस्या आहे. मुले कार्टून किंवा टीव्ही पाहताना बराच वेळ लक्ष देतात, पण अभ्यास करताना छोट्या आवाजानेही त्यांचे लक्ष उडते. डॉ. शर्मा यांच्या मते, एकाग्रतेचा संबंध समोरच्या विषयात मुलाला किती आवड आहे याच्याशी आहे. ज्यात रस असतो त्यावर मुले जास्त लक्ष देतात आणि रस नसलेल्या विषयावर लक्ष ठेवणे कठीण जाते. एआयच्या मदतीने अभ्यास मनोरंजक केला आणि मुलांना रोचक कंटेंट मिळाला, तर लक्ष टिकवण्यास मदत होऊ शकते, म्हणजेच एआयने अभ्यास अधिक रंजकही करता येतो, असे त्यांनी सांगितले.

मुलांसाठी डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि ऑनलाइन माध्यमांचा वापर आवश्यक आहे, असे डॉ. शर्मा म्हणतात. माहिती मिळवण्यास आणि शिकण्यास त्यामुळे मदत होते. मात्र या माध्यमांचा योग्य तसाच चुकीचा वापरही होऊ शकतो. एआयसोबतच मुलांमध्ये स्वतःची समज आणि वास्तववादी बुद्धिमत्ता विकसित करणे गरजेचे आहे. मुले स्मार्ट होण्यासोबत बुद्धिमानही झाली पाहिजेत. ती पूर्णपणे तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहिली, तर शिकण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम होऊ शकतो, म्हणून एआय किंवा डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर समजूतदारपणे करावा.

अभ्यासाची काही मूलभूत कामे मुलांनी स्वतःच केली पाहिजेत, असे डॉ. शर्मा सांगतात. विषय वाचणे, माहिती लक्षात ठेवणे, तिचे विश्लेषण करणे आणि व्यावहारिक पद्धतीने विचार करणे यात येते. मुलांना स्वतः लिहिण्याची, समजून घेण्याची आणि स्वतःची कल्पनाशक्ती वापरण्याची संधी मिळायला हवी. माहिती मिळवण्यासोबत ती समजून घेऊन स्वतःच्या ज्ञानाचा भाग बनवणेही आवश्यक आहे. एआय आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्म मात्र संशोधन करून माहिती मिळवण्यासाठी आणि विषय समजून घेण्यासाठी मदत म्हणून वापरता येतात.