उत्तरांसाठी फक्त एआयवर विसंबू नका; आयआयटी खडकपूरच्या प्राध्यापकांचा विद्यार्थ्यांना सल्ला
आयआयटी खडकपूरचे प्राध्यापक प्लाबन कुमार भौमिक यांच्या मते एआयचा वापर विद्यार्थ्यांची विचारशक्ती वाढवूही शकतो आणि कमी करूही शकतो; सगळे त्याचा वापर कसा केला जातो यावर आहे.
छायाचित्रे सत्यापित केलेली नाहीत
अभ्यास, असाइनमेंट आणि संशोधन या सगळ्यात आता आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स म्हणजेच एआयचा वापर झपाट्याने वाढत चालला आहे. विद्यार्थी काही सेकंदांत प्रश्नांची उत्तरे आणि असाइनमेंट तयार करून घेऊ शकतात. पण प्रत्येक प्रश्नाच्या उत्तरासाठी पूर्णपणे एआयवरच अवलंबून राहिलो, तर प्रत्यक्ष शिकण्यापासून आपण दूर जाऊ शकतो, असा इशारा आयआयटी खडकपूरच्या एका प्राध्यापकांनी दिला आहे.
हा इशारा आयआयटी खडकपूरच्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता विभागातील प्राध्यापक प्लाबन कुमार भौमिक यांनी दिला आहे. ते नॅशनल डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडियाचे (NDLI) प्रमुख संशोधकही आहेत. सोशल मीडियावर पोस्ट शेअर करून त्यांनी एआयच्या मदतीने अभ्यास करण्याच्या दोन पद्धतींमधला फरक सांगितला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार एआय विद्यार्थ्यांच्या विचार करण्याच्या क्षमतेवर परिणामही करू शकतो आणि ती क्षमता वाढवायलाही मदत करू शकतो. विद्यार्थी त्याचा वापर कसा करतात, यावर ते ठरते.
हा फरक समजावण्यासाठी प्राध्यापक भौमिक यांनी 'कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग' आणि 'कॉग्निटिव्ह स्कॅफोल्डिंग' या दोन संकल्पना मांडल्या आहेत.
विद्यार्थी स्वतः प्रश्न समजून घेण्याचा आणि सोडवण्याचा प्रयत्न न करता विचार करण्याची सगळी जबाबदारी एआयवर टाकतात, त्याला कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग म्हणतात. समजा एखाद्या विद्यार्थ्याने असाइनमेंटसाठी एआयकडून थेट पूर्ण उत्तर तयार करून घेतले आणि ते समजून घेण्याचा प्रयत्न केला नाही, तर असाइनमेंट पूर्ण होईल. पण जे ज्ञान मिळायला हवे होते, ते मात्र हातातून जाईल.
प्राध्यापकांच्या मते एआय वापरणे चुकीचे नाही. तो कसा वापरला जातो हे महत्त्वाचे आहे. प्रश्न स्वतः समजून घेण्याऐवजी सरळ उत्तरे घेतली, तर विषयाची खोल माहिती मिळत नाही आणि विचारशक्तीही वाढत नाही.
याउलट कॉग्निटिव्ह स्कॅफोल्डिंग म्हणजे शिकताना विद्यार्थ्यांना अशी मदत करणे, की ते हळूहळू स्वतः प्रश्न समजून घेऊन उत्तरे शोधायला शिकतील. यात एआय थेट उत्तर देत नाही, तर संकेत देतो आणि योग्य दिशेने विचार करायला लावतो. विद्यार्थी एआयच्या मदतीने प्रश्न समजून घेऊ शकतात आणि उत्तर शोधण्याचे मार्ग शिकू शकतात, पण उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न त्यांनी स्वतःच करायला हवा, असे भौमिक यांचे म्हणणे आहे. त्यामुळे समज वाढते आणि पुढे कठीण प्रश्नही ते स्वतःच्या बळावर सोडवू शकतात.
यासाठी 'फर्मी एआय ट्यूटर' वापरता येईल, असे ते सांगतात. हे टूल थेट उत्तर देत नाही. विद्यार्थ्यांना विचार करायला लावते, वेगवेगळ्या मार्गांनी उत्तर शोधायला सांगते आणि गरज पडली तर योग्य दिशा दाखवते. भौमिक यांच्या मते हे केवळ उत्तर मिळवण्याचे साधन नाही, तर सहकाऱ्यासारखे काम करते, जे विद्यार्थ्यांना शिकायला आणि आपल्या अडचणी स्वतः सोडवायला मदत करते. 'फर्मी एआय ट्यूटर' नॅशनल डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडिया (NDLI) च्या माध्यमातून विनामूल्य उपलब्ध आहे.
शिक्षणात एआयचा वापर सतत वाढतो आहे. अशा वेळी तो फक्त असाइनमेंट उरकण्यासाठी न वापरता, विषय समजून घेण्यासाठी आणि नवीन काही शिकण्यासाठी वापरणे गरजेचे आहे. विद्यार्थी स्वतः विचार करतील आणि उत्तरे समजून घ्यायचा प्रयत्न करतील, तेव्हाच एआयची मदत फायद्याची ठरेल. असा योग्य वापर केला तर विचार करण्याची, तर्क लावण्याची आणि समस्या स्वतः सोडवण्याची क्षमता अधिक सुधारू शकते.
