आवाज बंद होताच झोपमोड का होते? पंख्याचा आवाज आणि मेंदूची सवय यांचा संबंध

रात्री झोपताना पंखा किंवा कूलरच्या आवाजाची सवय असलेल्यांना तो आवाज अचानक बंद झाला की झोप मोडते, असा अनुभव अनेकांना येतो. उलट खोलीत पूर्ण शांतता असली तरी झोप येत नाही, पण पंख्याचा एकसारखा आवाज सुरू झाला की मन शांत होतं, असंही अनेकांचं म्हणणं असतं. यामागे मेंदूची सवय, आवाज ओळखण्याची प्रक्रिया आणि झोपेशी जोडलेले मानसिक सिग्नल कारणीभूत असू शकतात.

मेंदू सतत आजूबाजूच्या आवाजांची नोंद घेत असतो. कोणता आवाज महत्त्वाचा आणि कोणत्या आवाजाकडे दुर्लक्ष करायचं, हे तो अनुभवातून शिकतो. तुम्ही दररोज पंखा किंवा कूलर लावून झोपत असाल, तर काही काळानंतर मेंदू त्या ओळखीच्या आवाजाकडे कमी लक्ष देऊ लागतो. मानसशास्त्रात या प्रक्रियेला हॅबिच्युएशन (Habituation) म्हणतात. त्यामुळे तो आवाज त्रासदायक न वाटता झोपेच्या वातावरणाचा सामान्य भाग बनू शकतो.

पंखा, कूलर किंवा एसीचा सततचा आवाज बाहेरून अचानक येणाऱ्या आवाजांचा त्रास कमी करू शकतो. रात्री कुत्रा भुंकला किंवा गाडीचा हॉर्न वाजला, तर शांत खोलीत तो आवाज लगेच कानावर पडतो. पंखा सुरू असेल, तर या आवाजांमधला फरक काही प्रमाणात कमी जाणवू शकतो. या प्रक्रियेला साउंड मास्किंग (Sound Masking) म्हणतात. पंख्याचा आवाज तांत्रिकदृष्ट्या नेहमीच व्हाइट नॉइज नसतो, पण त्याचा एकसारखेपणा काही जणांना झोपेसाठी चांगलं वातावरण देऊ शकतो.

दररोज रात्री एकाच आवाजात झोपायची सवय लागली, तर मेंदू त्या आवाजाचा संबंध झोपेशी जोडू शकतो. मानसशास्त्रात याला क्लासिकल कंडिशनिंग (Classical Conditioning) म्हणतात. म्हणजेच पंख्याचा आवाज ऐकल्यावर झोपायची वेळ झाल्याचा सिग्नल मेंदूला मिळू शकतो आणि आरामदायक वाटू शकतं. मात्र हा परिणाम प्रत्येकामध्ये सारखाच असतो, असं म्हणता येत नाही.

पंखा अचानक बंद झाला, तर वातावरणात झालेला बदल मेंदूच्या लक्षात येऊ शकतो. विशेषतः झोप हलकी असताना असा बदल जाग येण्याचं कारण ठरू शकतो. पण पंखा बंद झाला की प्रत्येकाची झोपमोड होतेच असं नाही. झोपेची अवस्था, स्ट्रेस, खोलीचं तापमान आणि लाइफस्टाइल यांचाही परिणाम होतो.

थोडक्यात, पंख्याच्या एकसारख्या आवाजाची मेंदूला सवय लागल्यामुळे तो आवाज झोपेच्या वातावरणाचा भाग बनू शकतो, तसंच बाहेरचे अचानक आवाज कमी जाणवण्यास मदत होऊ शकते. काही लोकांना आवाज अचानक थांबल्यामुळे जाग येऊ शकते, पण प्रत्येक व्यक्तीला असाच अनुभव येतो असं नाही. वैयक्तिक सवयी, खोलीचं तापमान आणि झोपेची अवस्था यांमुळे फरक पडू शकतो.