झोपेत स्वप्न सुरू असतानाच 'हे स्वप्न आहे' असं कळतं? जाणून घ्या लुसिड ड्रीमबद्दल
लुसिड ड्रीममध्ये माणूस झोपलेला असतानाही आपण स्वप्न पाहत आहोत, याची त्याला जाणीव होते. REM झोप, Reality Check आणि स्वप्नांची डायरी यांचा या अनुभवाशी संबंध अभ्यासला जात आहे.
आपण सगळेच स्वप्न पाहतो. पण स्वप्न सुरू असतानाच आपण स्वप्नात आहोत, हे तुम्हाला कधी जाणवलं आहे का? या अनुभवाला लुसिड ड्रीम (Lucid Dream) म्हणतात. लुसिड ड्रीममध्ये माणूस झोपलेला असतानाही आपण स्वप्न पाहत आहोत, याची जाणीव त्याला होते. म्हणजेच स्वप्न चालू असतानाच त्यातली जाणीव जागी असते.
अशा वेळी शरीर झोपेच्या अवस्थेत असतं आणि स्वप्नही सुरू असतं. पण मेंदूतले काही भाग सामान्य स्वप्नांच्या तुलनेत जास्त सक्रिय होऊ शकतात. विशेषतः REM म्हणजे Rapid Eye Movement झोपेच्या टप्प्यात लुसिड ड्रीम होण्याची शक्यता जास्त असल्याचं संशोधनातून दिसून आलं आहे. या टप्प्यात स्वप्नं जास्त जिवंत आणि स्पष्ट असण्याची शक्यता असते.
लुसिड ड्रीमचा अनुभव प्रत्येकासाठी वेगळा असू शकतो. या अवस्थेत काही जणांना स्वप्नातल्या कृती किंवा घटनांवर नियंत्रण मिळवता येतं. उदाहरणार्थ, स्वप्नात उडणं, एखाद्या ठिकाणी जाणं किंवा परिस्थिती बदलणं हे आपल्याला कंट्रोल करता आलं, असं काही जणांना वाटतं. पण स्वप्नावर पूर्ण नियंत्रण मिळेलच असं नाही. अनेकदा स्वप्नातल्या घटना आपल्या अपेक्षेप्रमाणे बदलत नाहीत आणि अचानक जागही येऊ शकते.
अशी स्वप्नं पडावीत म्हणून काही लोक 'Reality Check' सारख्या पद्धती वापरतात. यात दिवसभर एखादी गोष्ट खरोखर घडतेय की ते स्वप्न आहे, हे स्वतःला तपासण्याची सवय लावली जाते. याशिवाय स्वप्नांची डायरी लिहिणं, झोपेचं नियमित वेळापत्रक ठेवणं आणि झोपण्यापूर्वी स्वप्नांची जाणीव ठेवण्याचा प्रयत्न करणं, अशा वेगवेगळ्या युक्त्या काही लोक वापरतात. REM झोप, Reality Check आणि स्वप्नांची डायरी यांचा लुसिड ड्रीमशी काय संबंध आहे, याचा अभ्यास सध्या केला जात आहे.
पण लुसिड ड्रीम म्हणजे झोपेवर जादुई नियंत्रण मिळवण्याचा प्रकार अजिबात नाही. एखादी चांगली गाढ झोपच लुसिड ड्रीमचा अनुभव देऊ शकते. वारंवार झोप मोडत असताना किंवा अपुरी झोप घेऊन लुसिड ड्रीम करण्याचा प्रयत्न केला, तर उलट थकवा आणि झोपेचा त्रास होऊ शकतो.
विशेष म्हणजे, काही संशोधक स्वप्नं, स्मरणशक्ती आणि झोपेची प्रक्रिया यांचा अभ्यास करण्यासाठीही लुसिड ड्रीमचा वापर करतात. त्यामुळे स्वप्नात असूनही आपण स्वप्न पाहतोय हे कळणं, ही कल्पना फक्त मनोरंजक नाही. मानवी मेंदू आणि झोप समजून घेण्यासाठीही ती महत्त्वाची ठरते. म्हणजेच हा विषय केवळ गंमत म्हणून पाहण्यापुरता मर्यादित नाही.
