न्यूट्रास्युटिकल जाहिरातींची ASCI तपासणी: तपासलेल्या ६० जाहिरातींनी संहिता मोडली

मुंबई : अॅडव्हर्टायझिंग स्टँडर्ड्स कौन्सिल ऑफ इंडियाने (ASCI) 'अ पिल फॉर थॉट: रिव्ह्यू ऑफ हेल्थ अँड वेलनेस क्लेम्स इन न्यूट्रास्युटिकल अॅडव्हर्टायझिंग' या नावाचा अहवाल जारी केला आहे. जुलै ते सप्टेंबर २०२६ दरम्यान न्यूट्रास्युटिकल जाहिरातींची स्वतःहून (सुओ-मोटो) चौकशी करण्यात आली होती, त्यावर हा अहवाल आधारित आहे. ग्राहकांची दिशाभूल करू शकणारे ठरावीक कालावधीतले परिणाम, जाहिरातींचे सादरीकरण आणि आरोग्य व वेलनेसविषयक दाव्यांना पुरावा देण्याबाबत वारंवार समोर येणाऱ्या अडचणी अहवालात मांडल्या आहेत.

ग्रँड व्ह्यू रिसर्चनुसार, भारताची न्यूट्रास्युटिकल्स बाजारपेठ २०२५ मध्ये ३८.७७ अब्ज अमेरिकन डॉलर इतकी होती. वाढती आरोग्यविषयक जागरूकता आणि प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवेची मागणी यामुळे ती २०३३ पर्यंत १,१५१.५ अब्ज अमेरिकन डॉलरवर पोहोचेल, असा अंदाज आहे. फंक्शनल फूड्स, पेये आणि आहारातील सप्लिमेंट्स यांमध्ये ही श्रेणी वाढत असल्याने उत्पादन किती परिणामकारक आहे हे ग्राहकांना कसे वाटते, यात जाहिरातींची भूमिका मोठी होत चालली आहे.

तपासलेल्या ६१ जाहिरातींपैकी एका प्रकरणावर अजून प्रक्रिया सुरू आहे. प्रक्रिया पूर्ण झालेल्या ६० च्या ६० जाहिराती ASCI संहितेचे उल्लंघन करणाऱ्या ठरल्या. त्यापैकी २९ जाहिरातींबाबत जाहिरातदारांनी काहीच आक्षेप घेतला नाही. उरलेल्या ३१ जाहिरातदारांनी आक्षेपांना आव्हान दिले, पण आपल्या दाव्यांसाठी पुरेसे पुरावे ते देऊ शकले नाहीत.

वजनावर नियंत्रण, अँटी-एजिंग, त्वचा उजळ करणे, यूव्हीपासून संरक्षण आणि श्वसन आरोग्य यांच्याशी संबंधित दाव्यांमध्ये प्रामुख्याने नियमभंग आढळला. दमा, सीओपीडी, रक्तदाब, कोलेस्ट्रॉल आणि पीसीओएस अशा आजारांवर मात करण्याचा दावा करणाऱ्या जाहिरातींमधील त्रुटीही अहवालात दाखवल्या आहेत. सांगितलेले परिणाम आणि दिशाभूल करणारी दृश्ये यामुळे अवास्तव अपेक्षा कशा निर्माण होऊ शकतात, तसेच सामान्य वेलनेस सपोर्ट आणि वैद्यकीय उपचार यांतला फरक कसा पुसट होऊ शकतो, याकडे अहवालाने लक्ष वेधले आहे.

अशा दाव्यांच्या उदाहरणांमध्ये "६० दिवसांत ६ किलो वजन कमी करा", "१२ आठवड्यांत तुमच्या मांडीवरील चरबी नाहीशी होईल" आणि "यूव्ही हानीविरुद्ध त्वचेचे ३०० टक्के अधिक प्रबळ संरक्षण" यांचा समावेश होता. अनेकदा तयार उत्पादन जाहिरातीत सांगितल्याप्रमाणे प्रत्यक्षात निकाल देते याचा ठोस पुरावा नसताना, फक्त त्यातील घटकांच्या पातळीवरचे पुरावे वापरून संपूर्ण उत्पादनाच्या दाव्यांचे समर्थन केले गेले. तसेच उत्पादनाशी निगडित ठोस पुष्टीशिवाय 'आधी आणि नंतर' अशी तुलना दाखवून जलद व दिसणाऱ्या परिणामांचे दावे ठळक करण्यासाठी दृश्यांचा अतिवापर झाला.

तपासलेल्या प्रकरणांमधून तीन प्रमुख पद्धती समोर आल्या. पहिली म्हणजे पुरेशा पुराव्यांविना केलेले दावे: तयार उत्पादन जाहिरातीतले फायदे प्रत्यक्ष देऊ शकते हे सिद्ध करणारे पुरेसे क्लिनिकल पुरावे किंवा स्वतंत्र चाचणी अहवाल जाहिरातदार सादर करू शकले नाहीत. दुसरी म्हणजे तुलनेच्या आधाराविना श्रेष्ठत्व सांगणे: "अधिक जलद" आणि "अधिक प्रभावी" अशा शब्दांतून इतरांपेक्षा सरस असल्याचे सुचवले गेले, पण या तुलनेचा आधार नेहमी स्पष्ट किंवा सिद्ध केलेला नव्हता.

तिसरी पद्धत म्हणजे पुराव्यांपूर्वीच आश्वासने देणे. अनेकदा योग्य पुष्टीशिवाय जाहिरातींतून फायद्यांचे दावे केले गेले. ASCI ने आक्षेप घेतल्यानंतर जाहिरातदारांनी दाव्यांच्या समर्थनात पुरावे देण्याऐवजी स्वतःहून जाहिराती मागे घेणे किंवा त्यात बदल करणे पसंत केले.

ASCI च्या सीईओ आणि सेक्रेटरी जनरल मनिषा कपूर म्हणाल्या, "ग्राहक अत्यंत विश्वासाने न्यूट्रास्युटिकल्सकडे वळतात, अनेकदा त्यांच्या आरोग्यावर आणि स्वास्थ्यावर थेट परिणाम करणाऱ्या समस्यांवर उपाय शोधणे हा यामागील हेतू असतो. जाहिरातींमध्ये जलद गतीने वजन कमी करण्याचे, वाढते वृद्धत्व रोखण्याचे किंवा विशिष्ट आजारांमधून आराम मिळवून देण्याचे आश्वासन दिले जाते, तेव्हा त्या दाव्यांचे समर्थन करणारे पुरावेही तितकेच प्रबळ असायला पाहिजे. एखाद्या घटकावर झालेल्या संशोधनाचा वापर अंतिम उत्पादनाची परिणामकारकता सिद्ध करण्यासाठी आपोआप केला जाऊ शकत नाही. ही उत्पादन श्रेणी विस्तारत आहे, तसतसे जाहिरातींमधील दावे आणि उपलब्ध पुरावे यांमध्ये ताळमेळ असणे गरजेचे आहे, ज्यामुळे ग्राहक माहितीपूर्ण निर्णय घेऊ शकतील आणि पुराव्यांच्या पलीकडे जाऊन केलेल्या अवास्तव आश्वासनांमुळे त्यांचा विश्वास धोक्यात येणार नाही."

या पुनरावलोकनातून ASCI ने जबाबदार आरोग्य आणि वेलनेस जाहिरातींचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित केले आहे. केलेले दावे विश्वासार्ह पुराव्यांवर आधारलेले असावेत, तसेच शब्द, दृश्ये आणि आश्वासित परिणाम यांतून तयार होणारा एकंदर प्रभाव दिशाभूल करणारा नसावा, असे यात म्हटले आहे. जाहिरातदारांसाठी दाव्यांचे ठोस पुष्टीकरण ही केवळ कायदेशीर पूर्तता नसून, ग्राहकांचे संरक्षण करणे आणि न्यूट्रास्युटिकल श्रेणीवरील विश्वास टिकवणे यासाठीचा मूलभूत आधार आहे.