नवरात्रीच्या उपवासात मधुमेहाच्या रुग्णांची साखर कशी बदलू शकते, डॉक्टर काय म्हणतात

शारदीय नवरात्र सुरू झाले असून अनेक जण नऊ दिवस उपवास करतात. धार्मिक कारणांशिवाय उपवास आरोग्याच्या दृष्टीनेही फायदेशीर आहे, असे म्हटले जाते. मात्र उपवासात खाल्लेल्या पदार्थांमुळे रक्तातील साखर वाढू शकते की नाही, याबद्दल अनेकांच्या मनात गोंधळ दिसतो.

उपवासादरम्यान खाल्ली जाणारी जवळजवळ प्रत्येक गोष्ट आरोग्यदायी असते, असा लोकांचा अनेकदा समज असतो. डायबिटीज असलेल्या रुग्णांनाही असेच वाटते की उपवासाच्या अन्नाने साखर वाढत नाही. पण हा गैरसमज आहे, असे डॉक्टरांचे म्हणणे आहे.

डॉक्टरांच्या म्हणण्यानुसार साबुदाणा, बटाटे, कुट्टू आणि शिंगाड्याच्या पिठापासून बनवलेल्या पदार्थांमध्येही कर्बोदके म्हणजेच कार्बोहायड्रेट्स असतात. हे पदार्थ जास्त प्रमाणात खाल्ले तर रक्तातील साखर वाढू शकते. साबुदाण्याची खिचडी, बटाटे आणि तळलेल्या कुट्टूच्या पुऱ्या मर्यादित प्रमाणातच खाव्यात, असेही यात सांगण्यात आले आहे.

दुसरीकडे, दीर्घकाळ उपवास केल्याने काही रुग्णांमध्ये रक्तातील साखरेची पातळी कमी होऊ शकते. विशेषतः जे रुग्ण इन्सुलिन किंवा साखर कमी करणारी विशिष्ट औषधे घेत आहेत, त्यांच्याबाबत हा धोका सांगितला गेला आहे.

तज्ज्ञांच्या मते मधुमेहाच्या प्रत्येक रुग्णासाठी दीर्घकाळ उपवास करणे सुरक्षित नसते. इन्सुलिन किंवा रक्तातील साखर कमी करणारी औषधे घेणाऱ्यांसाठी तर ते विशेष धोक्याचे ठरू शकते. यामुळे हायपोग्लायसेमियाचा धोका वाढतो. या स्थितीत रक्तातील साखर लक्षणीयरीत्या कमी होते. शिवाय, दीर्घकाळ अन्न न खाल्ल्याने डिहायड्रेशन म्हणजेच निर्जलीकरणही होऊ शकते.

उपवासात साखरेची पातळी कमी झाली तर अशक्तपणा, घाम येणे, चक्कर येणे, चिंता आणि गोंधळ अशी लक्षणे दिसू शकतात, असे तज्ज्ञ सांगतात. काही मधुमेहाची औषधे आणि इन्सुलिन घेत असताना अन्नसेवन कमी केले, तर रक्तातील साखर जास्त प्रमाणात कमी होऊ शकते.

टाईप १ मधुमेह असलेल्या व्यक्ती, इन्सुलिन वापरणारे, वारंवार साखर कमी होणारे, तसेच मूत्रपिंड किंवा हृदयरोग असलेल्या व्यक्तींनी वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय दीर्घकाळ उपवास करणे टाळावे, असे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.

उपवासात काय खाता एवढेच नव्हे, तर किती खाता याकडेही लक्ष द्यावे, असे सांगण्यात आले आहे. फळे, दही, चीज आणि फायबरयुक्त संतुलित आहार, भरपूर पाणी आणि नियमित साखर तपासणी यांचा उल्लेख आहे. उपवासानुसार औषध घेण्याची वेळ आणि प्रमाण बदलायचे असेल, तर तो बदल डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्यानंतरच करावा, असेही म्हटले आहे.

ही माहिती केवळ सामान्य माहितीसाठी असून कोणत्याही उपचाराचा दावा त्यात नाही. कोणताही उपाय करण्यापूर्वी आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा, अशी टीप देण्यात आली आहे.