जनसंघाचा जन्म दिल्लीत, पण त्याची ताकद नागपूर आणि संघाकडून आली

भारतीय जनसंघाची स्थापना २१ ऑक्टोबर १९५१ रोजी दिल्लीत झाली. दिल्लीतील रघुमल आर्य कन्या विद्यालयाच्या एका छोट्या हॉलमध्ये डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी यांनी या नव्या राजकीय पक्षाची घोषणा केली. पक्षाची कागदपत्रे दिल्लीत तयार होत होती, पण त्यामागची वैचारिक आणि संघटनात्मक ऊर्जा दिल्लीपासून शेकडो किलोमीटर दूर असलेल्या महाराष्ट्रातील नागपूरमधून येत होती.

आज जनसंघाचा स्थापना दिवस आणि त्याचा प्रवास पाहिला, तर या पक्षाच्या जन्माची कहाणी महाराष्ट्राची भूमी आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (RSS) यांच्याशिवाय अपुरी आहे. ही फक्त एका पक्षाच्या स्थापनेची गोष्ट नाही. आजच्या काळातील जगातला सर्वात मोठा राजकीय पक्ष म्हणजे भारतीय जनता पार्टी (BJP) याच्या उदयाचा पाया त्यात आहे.

१९५१ मध्ये जवाहरलाल नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळाचा राजीनामा दिल्यानंतर डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी असा राजकीय पर्याय शोधत होते, जो काँग्रेसच्या तुष्टीकरणाच्या धोरणांविरुद्ध सांस्कृतिक राष्ट्रवादाला ठाम आवाज देईल. मुखर्जी यांच्याकडे उंची होती, दृष्टी होती, पण देशभर पसरलेली संघटना नव्हती.

याच टप्प्यावर इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचे 'महाराष्ट्र कनेक्शन' समोर येते. डॉ. मुखर्जी यांनी नागपूरमध्ये राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे तत्कालीन सरसंघचालक एम.एस. गोलवलकर (गुरुजी) यांची भेट घेतली. गुरुजींनी मुखर्जी यांच्या राष्ट्रवादाच्या विचाराला पाठिंबा दिला आणि संघाचे काही अत्यंत कुशल, उत्साही आणि संघटनेत वाकबगार प्रचारक राजकीय क्षेत्रात काम करण्यासाठी पाठवले.

संघाने जनसंघाला तीन मोठे चेहरे दिले. पंडित दीनदयाल उपाध्याय यांना पुढे जनसंघाचे मार्गदर्शक आणि एकात्म मानववादाचे प्रणेते म्हटले गेले. महाराष्ट्रातील हिंगोली जिल्ह्यात जन्मलेल्या नानाजी देशमुख यांच्यावर जनसंघाला उत्तर प्रदेशात आणि देशाच्या ग्रामीण भागात रुजवण्याची जबाबदारी आली, जी त्यांनी उत्तम पार पाडली. भाऊराव देवरस यांनी पडद्यामागे राहून या नव्या पक्षाचा संघटनात्मक कणा उभा केला.

गांधीजींच्या हत्येनंतर तत्कालीन केंद्रीय गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी ६ मे १९४८ रोजी श्यामा प्रसाद मुखर्जी यांना पत्र लिहून या हत्येसाठी आरएसएसला जबाबदार धरले. त्या वेळी गोलवलकर यांनी कथितरीत्या म्हटले होते की या एका घटनेमुळे आरएसएस ५० वर्षे मागे फेकला गेला.

असे सांगितले जाते की तत्कालीन सरसंघचालक एम एस गोलवलकर जनसंघाच्या कल्पनेच्या विरोधात होते, पण बाबासाहेब घटाटे यांनी त्यांचे मन पुन्हा वळवले. जनसंघाच्या स्थापनेच्या प्राथमिक बैठका घटाटे यांच्या नागपूरमधील घरी झाल्या, जिथे मुखर्जी आरएसएसच्या नेत्यांना भेटत असत. तरीही १९६७ पर्यंत जनसंघाची वाढ मर्यादितच राहिली.

१९६७ मध्ये जनसंघाचे संघटन सचिव नानाजी देशमुख यांनी एका मुलाखतीत सांगितले होते की जनसंघाला लोकांचा पाठिंबा का मिळत नव्हता, त्याचे कारण आपल्याला सापडले आहे. लोक आरएसएस आणि जनसंघ यांना गांधीजींचे मारेकरी मानतात, आणि हा देश गांधीजींच्या मारेकऱ्यांना कधीच पाठिंबा देणार नाही, असे ते म्हणाले. पुढे नानाजी देशमुख यांनी सांगितले की त्यामुळे त्यांनी सर्व प्रकारचे मार्ग वापरले आणि राम मनोहर लोहिया व जयप्रकाश नारायण यांच्या जवळ गेले. या दोघांनी स्वीकारल्यानंतरच उर्वरित देशाने आम्हाला स्वीकारायला सुरुवात केली, असेही ते म्हणाले.

स्थापनेनंतर लगेचच, १९५० च्या दशकात जनसंघासमोर महाराष्ट्राच्या भूमीवरच स्वतःची ओळख निर्माण करण्याचे पहिले मोठे आव्हान उभे राहिले. तो काळ संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनाचा होता, जेव्हा मराठी भाषिक जनता वेगळ्या राज्याच्या मागणीसाठी रस्त्यावर उतरली होती. जनसंघाने या जनभावनेचा आदर केला आणि आंदोलनाला जोरदार पाठिंबा दिला. जगन्नाथराव जोशी आणि उत्तमराव पाटील यांसारख्या महाराष्ट्रातील सुरुवातीच्या नेत्यांनी राज्यभर फिरून जनसंघाचा वैचारिक पाया मजबूत केला.

१९७५ मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी देशावर आणीबाणी लादली, तेव्हा जनसंघाच्या नेत्यांनी तुरुंगांनाच आपले घर केले. लोकशाहीच्या पुनर्स्थापनेसाठी १९७७ मध्ये जनसंघाने स्वतःचे अस्तित्व संपवून जनता पार्टीत विलीनीकरण केले. पण हा प्रयोग फार काळ टिकला नाही. जनता पार्टीत 'दुहेरी सदस्यत्व' म्हणजे आरएसएस आणि जनता पार्टी अशा दोन्हींचे सदस्य असण्यावरून वाद उभा राहिला.

या वादानंतर माजी जनसंघी नेत्यांनी दिल्लीत पुन्हा एकत्र येण्याचा निर्णय घेतला. ६ एप्रिल १९८० रोजी दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला मैदानावर अटल बिहारी वाजपेयी, लालकृष्ण आडवाणी, मुरली मनोहर जोशी आणि मदनलाल खुराना या ज्येष्ठ नेत्यांनी मिळून भारतीय जनता पार्टीची स्थापना केली. अटल बिहारी वाजपेयी यांना पक्षाचे पहिले राष्ट्रीय अध्यक्ष करण्यात आले.

भाजपच्या स्थापनेनंतर मुंबईतील शिवाजी पार्कवर झालेल्या पहिल्या ऐतिहासिक अधिवेशनात अटल बिहारी वाजपेयी यांनी गर्जना करत म्हटले होते, "अंधेरा छटेगा, सूरज निकलेगा, कमल खिलेगा."