बांधकामस्थळांवरील हवा मोजणारी यंत्रे शून्य दाखवतात, आवाज फाउंडेशनचा सवाल

मुंबईत ठिकठिकाणी सुरू असलेल्या बांधकामांच्या जागी धूळ आणि प्रदूषण हवेत पसरत असते. पण त्याच जागी बसवलेल्या हवा गुणवत्ता दाखवणाऱ्या यंत्रांवर मात्र प्रदूषणाची पातळी शून्य किंवा फक्त एक अंकी दिसते, असा धक्कादायक प्रकार समोर आला आहे. बांद्रा आणि खार भागातील बांधकामस्थळांवरील या यंत्रांच्या अचूकतेबद्दल आवाज फाउंडेशनने थेट प्रश्न उपस्थित केला आहे.

फाउंडेशनच्या प्रमुख सुमायरा अब्दुलअली यांनी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि महापालिका आयुक्त अश्विनी भिडे यांना पत्र पाठवले आहे. अशा संशयास्पद यंत्रांची नीट तांत्रिक तपासणी आणि प्रमाणीकरण होईपर्यंत त्यांची आकडेवारी महापालिकेच्या अधिकृत नोंदींमध्ये घेऊ नये, अशी त्यांची जोरदार मागणी आहे.

या पाहणीसाठी आवाज फाउंडेशनने मार्च ते मे आणि सप्टेंबर ते ऑक्टोबर २०२६ या काळात बांद्रा आणि खार परिसरातील बांधकामस्थळांवरील यंत्रांचे छायाचित्र घेतले. एकूण ३८ दिवसांत २३० वेळा ही छायाचित्रे घेण्यात आली.

त्यानंतर २३ मार्च ते ५ मे या काळातील २६ दिवसांच्या नोंदींची तुलना करण्यात आली. त्यासाठी केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या समीर अॅपवरील खेरवाडी आणि बीकेसी येथील अधिकृत हवा गुणवत्ता केंद्रांची आकडेवारी वापरली गेली. या तुलनेत अधिकृत केंद्रे आणि बांधकामस्थळांवरील यंत्रे यांच्या नोंदींमध्ये प्रचंड मोठी तफावत दिसली.

सलग आठ दिवस खेरवाडी किंवा बीकेसी येथील केंद्रांवर पीएम १० ची नोंद प्रति घनमीटर १०० मायक्रोग्रॅमपेक्षा जास्त होती. तरीही जवळच सुरू असलेल्या बांधकामस्थळांवर प्रदूषण नसल्यासारखी नोंद दाखवली जात होती.

पाली हिलमधील नरगिस दत्त रस्त्यावर एक बांधकामस्थळ सुरू आहे. तिथे १३ आणि २४ एप्रिल रोजी घातक सूक्ष्म कण असलेल्या पीएम २.५ ची नोंद चक्क शून्य होती. २४ एप्रिलला पीएम १० ची नोंदही शून्यच होती. १३ एप्रिलला याच यंत्रावर पीएम १० ची पातळी ३४ असताना पीएम २.५ मात्र शून्य नोंदवले गेले.

काम सुरू असलेल्या जागी अशी शून्य नोंद येणे जवळपास अशक्य आहे. त्यामुळे ही यंत्रे सदोष असावीत, त्यांच्यात छेडछाड झाली असावी किंवा ती दिशाभूल करणारी असावीत, असा संशय बळावला आहे.

पाहणी केलेल्या २६ दिवसांपैकी तब्बल १६ दिवस किमान एका यंत्रावर पीएम २.५ ची नोंद प्रति घनमीटर १० मायक्रोग्रॅमपेक्षा कमी दाखवली गेली. २९ आणि ३१ मार्चला सहापैकी पाच यंत्रांवर पीएम २.५ शून्य ते नऊ यादरम्यान होते.

३ एप्रिलला खेरवाडीत पीएम १० ची पातळी ९१ आणि बीकेसीत १३३ होती. त्याच दिवशी बांधकामस्थळांवरील यंत्रे मात्र हवा उत्तम असल्याचा आभास निर्माण करत होती.