मध्यावधीत डेमोक्रॅट्सना बहुमत; ट्रम्प यांना हटवणे मात्र सिनेटच्या गणितावर अवलंबून

अमेरिकेतील मध्यावधी निवडणुकांचे निकाल लागले असून डेमोक्रॅटिक पक्षाने प्रतिनिधीगृहात (House of Representatives) बहुमतासाठी लागणारा २१८ जागांचा आकडा गाठला आहे. राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि त्यांच्या रिपब्लिकन पक्षाला या निकालाने मोठा झटका बसला आहे.

निवडणुकीआधी ट्रम्प यांनी पक्षातील सहकाऱ्यांना इशारा दिला होता. मध्यावधीत आपला पराभव झाला, तर डेमोक्रॅट्स महाभियोगाचा वापर करून आपल्याला पदावरून हटवण्याचा प्रयत्न करतील, असे त्यांनी म्हटले होते. आता तोच प्रश्न पुन्हा चर्चेत आला आहे: ट्रम्प यांना खरोखर पद सोडावे लागेल का?

अमेरिकन काँग्रेसमध्ये सिनेट आणि प्रतिनिधीगृह अशी दोन सभागृहे आहेत. अमेरिकेच्या घटनेनुसार कोणत्याही राष्ट्राध्यक्षाविरुद्ध महाभियोगाची प्रक्रिया सुरू करण्याचा अधिकार फक्त प्रतिनिधीगृहाला आहे. निवडणुकीआधी या सभागृहात रिपब्लिकन पक्षाकडे २१८ विरुद्ध २१४ असे अगदी थोडक्या फरकाचे बहुमत होते. निकालानंतर हे चित्र बदलले असून सभागृहाची सूत्रे डेमोक्रॅट्सकडे गेली आहेत.

या बहुमतामुळे डेमोक्रॅटिक पक्षाला ट्रम्प प्रशासनाची, त्यांच्या धोरणात्मक निर्णयांची आणि अधिकाऱ्यांची कसून चौकशी करण्याचे कायदेशीर अधिकार मिळाले आहेत. प्रतिनिधीगृहाच्या देखरेख समितीतील सर्वोच्च डेमोक्रॅटिक सदस्य रॉबर्ट गार्सिया यांनी सोशल मीडियावर ट्रम्प प्रशासनाला उद्देशून "तुमच्या वकिलांना तयार ठेवा" असे म्हटले आहे. डेमोक्रॅटिक पक्षाचे नेते हकीम जेफ्रीज यांनी सांगितले की, महागाई रोखणे आणि कार्यकारी मंडळाला उत्तरदायी ठेवणे हे आमचे मुख्य ध्येय असेल. यावरून येत्या काळात ट्रम्प प्रशासनाला कडक चौकशी आणि समन्सना तोंड द्यावे लागेल, असे दिसते.

महाभियोग मंजूर होणे आणि पदावरून हटवले जाणे यात मात्र फरक आहे. प्रतिनिधीगृहात बहुमत असल्याने डेमोक्रॅट्स ट्रम्प यांच्याविरोधातील महाभियोगाचा प्रस्ताव मंजूर करू शकतात. पण फक्त तेवढ्याने राष्ट्राध्यक्ष पदावरून जात नाहीत. त्यानंतरचा खरा खटला सिनेटमध्ये (Senate) चालतो. तिथे राष्ट्राध्यक्षांना दोषी ठरवून हटवण्यासाठी उपस्थित सदस्यांपैकी दोन-तृतीयांश मते लागतात, म्हणजे ६७ सिनेटरचा पाठिंबा हवा. सध्याच्या आकडेवारीनुसार सिनेटमधील सर्व डेमोक्रॅटिक सदस्यांनी ट्रम्प यांच्याविरोधात मतदान केले, तरी हा ६७ चा आकडा पूर्ण होत नाही. त्यामुळे सिनेटच्या मंजुरीशिवाय ट्रम्प यांना हटवणे डेमोक्रॅट्ससाठी जवळपास अशक्य आहे.

ट्रम्प यांच्यावर याआधीही महाभियोग चालला आहे. पहिल्या कार्यकाळात त्यांना दोनदा या प्रक्रियेला सामोरे जावे लागले, असे ते अमेरिकेच्या इतिहासातील पहिले राष्ट्राध्यक्ष आहेत. डिसेंबर २०१९ मध्ये प्रतिनिधीगृहाने सत्तेचा गैरवापर आणि संसदेच्या चौकशीत अडथळा या दोन आरोपांवरून त्यांच्याविरोधात महाभियोग मंजूर केला होता. युक्रेनच्या अध्यक्षांवर राजकीय प्रतिस्पर्ध्याची चौकशी करण्यासाठी दबाव आणल्याचा आरोप त्यांच्यावर होता. फेब्रुवारी २०२० मध्ये सिनेटने त्यांना सर्व आरोपांतून निर्दोष ठरवले.

जानेवारी २०२१ मध्ये ६ जानेवारीच्या कॅपिटल हिल (Capitol Hill) हिंसाचारानंतर बंडखोरीला चिथावणी दिल्याच्या आरोपावरून त्यांच्यावर दुसऱ्यांदा महाभियोग चालला. त्या वेळी १० रिपब्लिकन खासदारांनी डेमोक्रॅट्सच्या बाजूने मतदान केले आणि ५७ सिनेटरनी त्यांना दोषी ठरवण्याच्या बाजूने कौल दिला. पण ६७ चा आकडा गाठता न आल्याने सिनेटने त्यांना पुन्हा निर्दोष ठरवले.

एकूण पाहता, या पराभवामुळे ट्रम्प यांना अध्यक्षपदावरून तातडीने हटवणे शक्य नाही. मात्र उरलेली दोन वर्षे सरकार चालवणे त्यांच्यासाठी आव्हानात्मक ठरणार आहे. प्रतिनिधीगृह ताब्यात आल्याने डेमोक्रॅट्स सरकारच्या प्रत्येक धोरणावर बारकाईने लक्ष ठेवतील. बजेट मंजूर करण्यापासून नवे कायदे करण्यापर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर प्रशासनाला अडचणींना सामोरे जावे लागेल. ट्रम्प यांची खुर्ची सिनेटमधील गणितामुळे सुरक्षित असली, तरी त्यांच्या राजकीय अडचणी वाढणार हे निश्चित, असे चित्र आहे.