शायर निदा फाजली यांची जयंती: अधुऱ्या प्रेमाच्या दुःखातून उमटलेले शब्द आजही लोकांच्या ओठांवर

सोमवारी सुप्रसिद्ध शायर निदा फाजली यांची जयंती आहे. 1999 साली आलेल्या आमिर खान आणि सोनाली बेंद्रे यांच्या 'सरफरोश' चित्रपटातील 'होश वालों को खबर क्या, बेखुदी क्या चीज है' हे गाणे तुम्हाला माहीत असेलच. आमिर खानच्या अभिनयाप्रमाणेच या चित्रपटातील गाण्यांमुळेही तो सुपरहिट ठरला होता. ही शायरी आजही लाखो तरुण-तरुणींच्या मनात घर करून आहे. हे बोल लिहिणारे म्हणजे शायर, तसेच हिंदी आणि उर्दूचे साहित्यिक निदा फाजली.

'कभी किसी को मुकम्मल जहाँ नहीं मिलता, कहीं ज़मीन तो कहीं आसमाँ नहीं मिलता' ही त्यांची आणखी एक प्रसिद्ध शायरी. या जगात कोणालाही सर्व काही मिळत नाही, असा तिचा थोडक्यात अर्थ आहे. ही शायरी त्यांच्या मनातील दुःख व्यक्त करते. सर्वसामान्य माणसाचे जीवन, त्याचा संघर्ष, नाती, प्रेम आणि माणुसकी त्यांनी इतक्या सरळ शब्दांत मांडली की त्यांची शायरी आजही लोकांच्या ओठांवर आहे.

निदा फाजली यांचा जन्म 12 ऑक्टोबर 1938 रोजी दिल्लीत झाला. त्यांचे खरे नाव मुक्तदा हसन होते. त्यांचे लहानपण मध्यप्रदेशातील ग्वाल्हेरमध्ये गेले आणि शिक्षणही तिथेच झाले. त्यांचे वडील मुर्तुझा हेही शायर होते. त्यांच्याच साहित्याचा वारसा निदा यांनी पुढे घेतला. जीवनातील अनुभवांमधून त्यांच्या शायरीचा आवाज हळूहळू घडत गेला.

कॉलेजमध्ये असताना त्यांचा एका तरुणीवर जीव जडला होता. ती तरुणी पुढच्या रांगेत बसायची. एके दिवशी कॉलेजच्या नोटीस बोर्डवर त्या तरुणीचे अपघातात निधन झाल्याची माहिती लावण्यात आली. या बातमीने निदा यांना धक्का बसला. दुःखाचा असा उद्रेक त्यांच्या मनात झाला की तो व्यक्त करण्यासाठी त्यांच्याकडे शब्दच नव्हते. याच भावनेने त्यांना स्वतःच्या भावना समजून घेण्यास आणि शब्दांत मांडण्यास प्रवृत्त केले.

असे सांगितले जाते की, एका सकाळी निदा फाजली एका मंदिराजवळून जात होते. तिथे त्यांनी सूरदास यांचे 'मधुबन तुम क्यौं रहत हरे?' हे भजन ऐकले. कृष्णाच्या विरहात दुःखी झालेल्या राधा आणि गोपींच्या भावना व्यक्त करणारे हे भजन त्यांच्या मनाला भावले. विरहाची आणि प्रिय व्यक्तीपासून दूर होण्याची वेदना केवळ आपलीच नाही, इतरांनाही ती जाणवते, याची त्यांना जाणीव झाली.

त्यानंतर त्यांनी कबीर, तुलसीदास, सूरदास, मीराबाई आणि बाबा फरीद यांसारख्या साहित्यिकांच्या रचनांचा अभ्यास केला. गालिब आणि मीर यांच्या शायरीतूनही त्यांनी प्रेरणा घेतली. या सर्वांचा प्रभाव त्यांच्या लेखनात दिसू लागला. सर्वसामान्य माणसालाही सहज समजेल आणि स्वतःच्या आयुष्याशी जोडता येईल, अशा सोप्या भाषेत ते लिहू लागले.

देशाच्या फाळणीदरम्यान निदा फाजली यांचे आई-वडील पाकिस्तानात गेले, पण त्यांनी भारतातच राहण्याचा निर्णय घेतला. कुटुंबापासून लांब राहून स्वतःचे आयुष्य घडवणे सोपे नव्हते. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी नोकरी आणि लेखनक्षेत्रात संघर्ष सुरू केला.

ते 1964 साली मुंबईत आले आणि तिथे वर्तमानपत्रात लिखाणाला सुरुवात केली. हळूहळू त्यांच्या ओळखी वाढल्या. 1969 साली त्यांच्या उर्दू कवितांचा संग्रह प्रकाशित झाला. त्यांच्या शायरीत बनावटपणा नसायचा. ते आयुष्याकडे ज्या नजरेने पाहायचे, तेच शब्दरूपाने कागदावर उतरवत होते.

साहित्याबरोबरच हिंदी चित्रपटांतही त्यांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. 'रजिया सुल्तान' चित्रपटापासून त्यांच्या चित्रपटगीतांचा प्रवास सुरू झाला. त्यानंतर त्यांनी अनेक अविस्मरणीय गीते लिहिली. 'आहिस्ता-आहिस्ता' चित्रपटातील 'कभी किसी को मुकम्मल जहां नहीं मिलता' आणि 'सरफरोश'मधील 'होश वालों को खबर क्या, बेखुदी क्या चीज है' ही गीते आजही रसिकांमध्ये लोकप्रिय आहेत.

आपले अनुभव आणि भावना त्यांनी शायरीच्या रूपात मोकळ्या केल्या. पण त्यांच्या रचना फक्त त्यांच्या जीवनाची गोष्ट बनून राहिल्या नाहीत, तर ते आज लाखो लोकांच्या हृदयाचा आवाज बनले आहेत.