करंजीतून गडचिरोलीपर्यंत: वडेट्टीवार कुटुंबाचा संघर्ष आणि समाजकार्याची वाटचाल

गोंडपिपरी तालुक्यातील करंजी हे गाव राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेले गाव म्हणून ओळखले जाते. या गावात अनेक राजकीय घडामोडी घडल्या असून वडेट्टीवार कुटुंबाचे गावाशी असलेले नाते आजही जिव्हाळ्याचे मानले जाते. राजकीय वारसा, संघर्षाचा प्रवास, कठीण परिस्थितीवर मात करून उभारलेला संसार आणि गरजूंना मदत करण्याची परंपरा, यामुळे या कुटुंबाची वाटचाल चर्चेत आहे.

नामदेवराव वडेट्टीवार यांचा जन्म करंजी येथे झाला. १९७२ मध्ये ते गावचे सरपंच असतानाच त्यांचे निधन झाले. त्यानंतर त्यांचे पुत्र विलास वडेट्टीवार यांनीही गावाच्या राजकारणात भाग घेतला आणि उपसरपंचपदाची जबाबदारी सांभाळली. म्हणजेच या कुटुंबाचा करंजीशी संबंध फक्त जन्मगावापुरता नाही, तर त्याला राजकीय आणि सामाजिक पार्श्वभूमीही आहे.

पुढे कुटुंबावर आर्थिक संकट आले. परिस्थिती इतकी बिकट झाली की गाव सोडावे लागले. नातेवाइकांच्या मदतीने कुटुंब गडचिरोलीत पोहोचले. नव्या ठिकाणी संसार उभा करणे, आर्थिक अडचणींना तोंड देणे आणि आयुष्याला स्थैर्य देणे सोपे नव्हते. सुरुवातीला अनेक संकटांचा सामना करावा लागला. तरीही जिद्द, मेहनत आणि चिकाटी यांच्या जोरावर छोट्या व्यवसायातून संसाराची घडी हळूहळू बसू लागली.

त्यानंतर विजय वडेट्टीवार यांनी राजकारणात प्रवेश केला. स्थानिक राजकारणापासून सुरुवात करून त्यांनी आमदार आणि मंत्री म्हणून जबाबदारी सांभाळली आणि राज्याच्या राजकारणातील महत्त्वाच्या नेत्यांमध्ये आपले स्थान निर्माण केले. एकीकडे आर्थिक अडचणींशी झुंजणारे कुटुंब आणि दुसरीकडे राजकारणातील यश, यातून परिस्थिती बदलण्यासाठी लागणारी जिद्द दिसते. करंजीच्या मातीशी असलेले नाते आणि मूळ गावाविषयीची आपुलकी हाही भावनिक पैलू महत्त्वाचा मानला जातो.

स्थानिक पातळीवर सांगितले जाते की वडेट्टीवार कुटुंब राजकारणाबरोबरच सामाजिक बांधिलकी जपण्याचा प्रयत्न करते. किशोर भाऊ वडेट्टीवार आणि त्यांच्या पत्नी गीता वडेट्टीवार यांच्या माध्यमातून गरीब, निराधार आणि गरजू लोकांना मदत केली जात असल्याची माहिती आहे. संकटात गरजूंच्या पाठीशी उभे राहणे, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांना मदत करणे आणि सामाजिक उपक्रमांना सहकार्य करणे, या मार्गाने सामाजिक दायित्व जपण्याचा प्रयत्न केला जातो.

आदिवासी समाजातील मुलांचे शिक्षण आणि सर्वांगीण विकास व्हावा, यासाठी किशोर वडेट्टीवार यांच्या माध्यमातून विविध उपक्रमांना प्रोत्साहन दिले जात असल्याचे सांगण्यात येते. शिक्षण, सामाजिक जागृती आणि वंचित घटकांच्या प्रश्नांकडे लक्ष वेधणे, यांना विशेष महत्त्व दिले आहे. अंजली भारती आणि अनिरुद्ध वनकर यांच्या माध्यमातून प्रबोधनात्मक कार्यक्रम आयोजित करून सामाजिक प्रश्नांवर जनजागृती करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

किशोर वडेट्टीवार यांचा जन्म करंजी येथे झाला, तर गीता वडेट्टीवार यांचा जन्म गोंडपिपरी तालुक्यातील पानोरा येथे झाला. दोघांचे पदवीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण झाले आहे. जन्मभूमीशी असलेल्या या नात्यामुळे गोंडपिपरी तालुक्यातील नागरिकांविषयी त्यांना विशेष आपुलकी आहे. करंजी गावावर नैसर्गिक आपत्ती आली, पूर आला किंवा अपघातात नागरिक जखमी झाले, अशा वेळी वडेट्टीवार कुटुंबाकडून मदतीचा हात पुढे केला जातो, असे स्थानिक सांगतात.

सरपंचपदापासून सुरू झालेली राजकीय पार्श्वभूमी, आर्थिक संकटामुळे सोडावे लागलेले गाव, गडचिरोलीत नव्याने संसार उभारण्यासाठीचा संघर्ष आणि पुढे राज्याच्या राजकारणात मिळवलेले स्थान, अशा टप्प्यांतून या कुटुंबाची वाटचाल झाली. राजकारणातील यश ही एक बाजू आहे; गरजूंच्या अडचणी समजून घेऊन मदतीला पुढे येणे हे सामाजिक नेतृत्वाचे आणखी एक अंग आहे. या पार्श्वभूमीवर वडेट्टीवार कुटुंबाच्या सामाजिक उपक्रमांची आणि करंजीसह गोंडपिपरी तालुक्याशी असलेल्या जिव्हाळ्याच्या नात्याची चर्चा होत आहे.