नवरात्रीत अष्टमी-नवमीला कुमारिकांचे पूजन; वयानुसार नावे आणि पूजेची पद्धत

भारतीय संस्कृतीत स्त्रीला शक्तीचे स्वरूप मानले जाते. आदिशक्ती जगदंबेच्या उपासनेला वाहिलेल्या शारदीय नवरात्रोत्सवात देवीच्या वेगवेगळ्या रूपांची पूजा होते. या नऊ दिवसांत उपवास, जप, तप, होमहवन आणि देवीची आराधना यांना विशेष महत्त्व असते. याच काळात अष्टमी किंवा नवमीच्या दिवशी अनेक घरांमध्ये लहान मुलींचे पूजन करण्याची परंपरा आहे.

या विधीला कन्या पूजन किंवा कुमारी पूजन म्हणतात. कुमारिकांमध्ये आदिशक्तीचे रूप पाहून त्यांचा सन्मान करायचा, त्यांना जेवण द्यायचे आणि भेटवस्तू देऊन त्यांच्याबद्दल आदर व्यक्त करायचा, हा या परंपरेचा मुख्य भाव आहे. उत्तर भारतात अष्टमी किंवा नवमीला हे पूजन मोठ्या प्रमाणावर केले जाते. महाराष्ट्रातही अनेक कुटुंबे ही परंपरा श्रद्धेने पाळतात.

शाक्त परंपरेत संपूर्ण सृष्टीचे मूळ आदिशक्ती मानली जाते. दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती आणि काली ही देवीची रूपे शक्ती, समृद्धी, ज्ञान आणि सामर्थ्याचे प्रतीक आहेत. लहान मुलींचा निरागसपणा, निर्मळपणा आणि निष्पाप भावविश्व पाहून त्यांच्यात देवीचे रूप पाहिले जाते. म्हणूनच त्यांना आदराने जेवण देणे, वस्त्रे किंवा भेटवस्तू देणे आणि त्यांचे आशीर्वाद घेणे, हा नवरात्रातील भक्तीचा महत्त्वाचा भाग समजला जातो.

वयानुसार कुमारिकांना वेगवेगळी नावे दिली आहेत. दोन वर्षांची कुमारी निरागसता आणि पावित्र्याचे प्रतीक असून तिच्या पूजनाने दारिद्र्य दूर होते, अशी मान्यता आहे. तीन वर्षांची त्रिमूर्ती सृजन, पालन आणि परिवर्तनाचे प्रतीक असून तिच्या पूजनाने सुख-समृद्धी मिळते, असे मानले जाते. चार वर्षांची कल्याणी कल्याण आणि मंगलतेचे प्रतीक आहे; तिच्या पूजनाने कुटुंबाचे कल्याण होते, अशी श्रद्धा आहे. पाच वर्षांची रोहिणी आरोग्य आणि वृद्धीचे प्रतीक असून तिच्या पूजनाने रोगांपासून मुक्ती मिळते, अशी धारणा आहे.

सहा वर्षांची कालिका सामर्थ्याचे आणि संकटांचा सामना करण्याच्या शक्तीचे प्रतीक असून तिच्या पूजनाने यश आणि सामर्थ्य मिळते, असे मानले जाते. सात वर्षांची चंडिका दुष्ट प्रवृत्तींचा नाश करणाऱ्या देवीचे रूप आहे; तिच्या पूजनाने ऐश्वर्य मिळते, अशी मान्यता आहे. आठ वर्षांची शांभवी शिवशक्तीचे प्रतीक असून तिच्या पूजनाने विजय मिळतो, असे सांगितले जाते. नऊ वर्षांची दुर्गा संकटांपासून रक्षण करणाऱ्या आदिशक्तीचे रूप आहे; तिच्या पूजनाने शत्रूंवर विजय मिळतो, अशी श्रद्धा आहे. दहा वर्षांची सुभद्रा शुभता आणि मंगलतेचे प्रतीक असून तिच्या पूजनाने मनोकामना पूर्ण होतात, असे मानले जाते. ही फळे धार्मिक श्रद्धेचा भाग आहेत. वेगवेगळ्या ग्रंथांत किंवा प्रादेशिक परंपरांत नावांचा क्रम आणि पूजनाचे फळ यांत काही फरक आढळू शकतात.

पूजा करताना बाहेरच्या उपचारांपेक्षा श्रद्धा, पवित्र भाव आणि कुमारिकांबद्दलचा आदर यांना जास्त महत्त्व दिले जाते. घरच्या परंपरेनुसार हा विधी साधेपणाने करता येतो. अष्टमी किंवा नवमीला कुमारिकांना घरी जेवायला बोलवावे. प्रचलित परंपरेनुसार नऊ मुलींना बोलावले जाते, पण काही कुटुंबांत तीन, पाच किंवा सात कुमारिकांचेही पूजन होते. काही ठिकाणी त्यांच्यासोबत एका लहान मुलाला बटुक भैरवाचे प्रतीक मानून जेवण दिले जाते.

कुमारिका घरी आल्यावर त्यांचे प्रेमाने स्वागत करावे. पारंपरिक पद्धतीनुसार त्यांच्या पायांवर स्वच्छ पाणी घालून पादप्रक्षालन केले जाते आणि मग त्यांना स्वच्छ आसनावर किंवा पाटावर बसवले जाते. हा विधी आदर आणि नम्रतेचे प्रतीक आहे. त्यानंतर कपाळावर हळद-कुंकू आणि अक्षता लावाव्यात, फुले किंवा गजरा अर्पण करावा आणि देवीचे स्मरण करून मनोभावे पूजन करावे. घरच्या परंपरेनुसार दुर्गादेवीची आरती, स्तोत्र किंवा मंत्रपठणही करता येते.

पूजनातील सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे कुमारिकांना प्रेमाने जेवण देणे. पुरी, काळे चणे आणि हलवा किंवा शिरा हा प्रसाद अनेक ठिकाणी प्रचलित आहे. महाराष्ट्रात घरच्या परंपरेनुसार खीर, गोड पदार्थ किंवा इतर सात्त्विक जेवणही दिले जाते. जेवणानंतर फळे, शैक्षणिक साहित्य, उपयोगी वस्तू, बांगड्या, वस्त्रे किंवा आपल्या क्षमतेनुसार दक्षिणा द्यावी. भेटवस्तू महागडी असण्यापेक्षा ती प्रेमाने आणि आदराने दिलेली असणे महत्त्वाचे आहे.

शेवटी कुमारिकांना नमस्कार करून त्यांचा आशीर्वाद घ्यावा आणि प्रेमाने निरोप द्यावा. या संपूर्ण विधीत मुलींना कोणताही संकोच किंवा त्रास होणार नाही, याची काळजी घ्यावी. त्यांची इच्छा, सोय आणि स्वच्छता यांना प्राधान्य द्यावे.