ऐकू येत नसतानाही भरतनाट्यममध्ये राष्ट्रीय ओळख मिळवणाऱ्या प्रेरणा सहाणे-दीक्षित

प्रेरणा केशव सहाणे-दीक्षित ही भरतनाट्यम नृत्यांगना आहे. तिला संगीत ऐकू येत नाही, तालाचे सूर तिच्या कानांवर पडत नाहीत. तरीही ती पावलांमधून लय आणि हावभावांतून भावनांचे रंग उलगडते आणि प्रेक्षकांना मंत्रमुग्ध करते.

वयाच्या अवघ्या सहाव्या महिन्यात तिला अर्धांगवायूचा तीव्र झटका आला आणि त्याचा तिच्या श्रवणक्षमतेवर गंभीर परिणाम झाला. पण या अडचणीला तिने मर्यादा मानले नाही. नृत्याच्या माध्यमातून तिने स्वतःची वेगळी ओळख तयार केली.

प्रेरणा सात वर्षांची असताना तिच्या आईवडिलांची भेट पुण्यातील साधना नृत्यालयाच्या गुरू शुमिता महाजन यांच्याशी झाली. संगीत ऐकू न येणाऱ्या मुलीला भरतनाट्यम शिकवायचे, हे आव्हान महाजन यांनी स्वीकारले. वडील केशव सहाणे तब्बल १६ वर्षे तिला नियमितपणे नृत्यवर्गात घेऊन गेले. गुरूंचे मार्गदर्शन, घरच्यांची साथ आणि सातत्याने केलेला सराव यांच्या जोरावर प्रेरणाने भरतनाट्यमच्या तीन परीक्षा उत्तीर्ण केल्या.

२ जून २००७ रोजी पुण्यातील टिळक स्मारक मंदिरात तिने अडीच तासांचे 'अरंगेत्रम्' सादर केले. सुमारे एक हजार प्रेक्षकांसमोर झालेल्या या एकल सादरीकरणातून तिने आपल्या कलेची ताकद दाखवून दिली. पुढे केदारनाथ मंदिराच्या प्रांगणासह देशातील अनेक शहरांत तिने नृत्य सादर केले. संत कान्होपात्रा यांच्या जीवनावर आधारित दोन तासांची एकल नृत्यनाटिकाही तिने सादर केली.

२०१५ मध्ये प्रेरणाला भारत सरकारचा 'राष्ट्रीय पुरस्कार - रोल मॉडेल' मिळाला. 'रुक्मिणी पुरस्कार' आणि 'संघर्ष सन्मान पुरस्कार' यांसह तिला ३५ हून अधिक पुरस्कार मिळाले आहेत. जून २०२५ मध्ये हंगेरीतील आंतरराष्ट्रीय नृत्य महोत्सवात तिच्या समूहाने भारताचे प्रतिनिधित्व केले, तर २०२६ मध्ये ती श्रीलंकेतील नृत्य महोत्सवातही सहभागी झाली.

तिच्या जीवनप्रवासावर आधारित 'प्रेरणा - द साउंड ऑफ सायलेन्स' हे आत्मचरित्र प्रसिद्ध झाले आहे. या आत्मचरित्राला महाराष्ट्र शासनाचा २०१६ चा लक्ष्मीबाई टिळक आत्मचरित्र पुरस्कार मिळाला.

आतापर्यंत ७५ हून अधिक कार्यक्रम सादर करणारी प्रेरणा विजयादशमीपासून कर्णबधिर मुलींसाठी भरतनाट्यमचे विशेष वर्ग सुरू करणार आहे. श्रवणक्षमतेच्या मर्यादेमुळे कोणत्याही मुलीला कलेपासून दूर राहावे लागू नये, हा तिच्या या प्रयत्नामागचा उद्देश आहे.

स्वतःच्या संघर्षातून इतरांच्या स्वप्नांना बळ देणारी ही नवदुर्गा अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे. स्वतःच्या संघर्षाचे रूपांतर इतरांसाठी संधीत करणारी प्रेरणा केवळ यशस्वी नृत्यांगना नाही, तर अनेक मुलींच्या स्वप्नांना नवी दिशा देणारी खरी 'प्रेरणा' आहे.