साडी, नथ आणि बांगड्यांनी सजलेले स्वामी समर्थांचे देवीरूप: भक्तांच्या श्रद्धेतील अर्थ

श्री स्वामी समर्थ महाराज हे महाराष्ट्रातील लाखो भक्तांचे श्रद्धास्थान आहे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील विलक्षण तेज, अगाध ज्ञान, भक्तांवरील अपार प्रेम आणि दीनदुबळ्यांविषयीची करुणा यांमुळे त्यांना 'अक्कलकोट स्वामी समर्थ' म्हणून ओळखले जाते.

स्वामी समर्थांच्या काही छायाचित्रांमध्ये आणि मूर्तींमध्ये ते साडी, नथ, बांगड्या आणि इतर स्त्री अलंकारांनी सजवलेल्या देवीच्या रूपात दिसतात. एका महान संन्याशाचे हे देवीरूप नेमके काय सूचित करते आणि त्यामागे कोणते आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान आहे, असा प्रश्न अनेक भक्तांच्या मनात येतो.

भारतीय भक्तीपरंपरेत ईश्वराकडे केवळ परमेश्वर किंवा गुरू म्हणून पाहिले जात नाही. आई, वडील, सखा आणि मार्गदर्शक अशा विविध नात्यांतून त्याचा अनुभव घेतला जातो. भक्त आणि ईश्वर यांचे नाते प्रेम, विश्वास आणि समर्पणावर आधारलेले असते, म्हणूनच अनेक भक्त श्री स्वामी समर्थांना 'स्वामी माऊली' म्हणतात.

आई जशी निःस्वार्थपणे मुलाचा सांभाळ करते, त्याच्या चुका पोटात घालते आणि संकटात त्याला आधार देते, तसेच स्वामी समर्थही आपल्या भक्तांच्या पाठीशी उभे राहतात, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. देवीरूपातील दर्शनातून याच मातृभावनेचे महत्त्व अधोरेखित होते.

मातेचे रूप वात्सल्य, माया, करुणा आणि संरक्षणाचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळे स्वामी समर्थांच्या मूर्तीला साडी नेसवून नथ आणि बांगड्यांनी सजवणे हे अनेक भक्तांसाठी त्यांच्यातील मातृशक्तीचे प्रतीकात्मक दर्शन असते. आपल्या दुःखाची जाणीव असणारी, आपल्याला समजून घेणारी आणि संकटातून बाहेर काढणारी माऊली या रूपातून भक्तांना भेटते.

या देवीरूपाविषयी सांगितल्या जाणाऱ्या कथांमध्ये अन्नपूर्णा मातेच्या रूपातील लीलेचा उल्लेख आढळतो. भक्तिपरंपरेतील एका कथेनुसार, स्वामी समर्थ सेवेकरी आणि भक्तांसह प्रवास करत असताना सर्वांना तीव्र भूक लागली. निर्जन परिसरात अन्नाची कोणतीही सोय दिसत नव्हती. तेव्हा एका वृद्ध स्त्रीने प्रकट होऊन सर्वांना भोजन दिले, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.

ही वृद्ध स्त्री म्हणजे अन्नपूर्णा माता होती आणि तिच्या रूपातून स्वामी समर्थांनीच भक्तांची भूक भागवली, अशी काही भक्तांची श्रद्धा आहे. या कथेला ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली घटना न मानता, स्वामी समर्थांच्या भक्तिपरंपरेतील श्रद्धाप्रधान आख्यायिका म्हणून पाहणे उचित ठरते.

स्वामी समर्थांनी स्वतः देवीचे रूप धारण करण्यामागे कोणता हेतू व्यक्त केला होता, याबाबत निश्चित ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध आहे असे गृहीत धरता येत नाही. त्यामुळे या रूपाचा अर्थ लावताना भक्तांची श्रद्धा, परंपरेतील कथा आणि तत्त्वज्ञानात्मक अर्थ यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

नवरात्रोत्सव हा आदिशक्तीच्या उपासनेचा महत्त्वाचा उत्सव आहे. या काळात दुर्गा, भवानी, महालक्ष्मी, अन्नपूर्णा आणि इतर देवीरूपांची विविध पद्धतींनी पूजा केली जाते. अनेक ठिकाणी स्वामी समर्थांच्या मूर्तींनाही साडी, नथ, बांगड्या आणि फुलांनी सजवून देवीसदृश शृंगार केला जातो.

या शृंगारामागे भक्तांची भावनिक श्रद्धा असते. स्वामी समर्थ आणि आदिशक्ती यांच्यात आध्यात्मिक एकत्व पाहणारे भक्त या अलंकारांतून स्वामींच्या शक्तिस्वरूपाचे दर्शन घेतात. काही ठिकाणी हा शृंगार विशिष्ट मंदिरपरंपरेनुसार किंवा स्थानिक धार्मिक प्रथेनुसार केला जातो.

देवीशृंगार हा केवळ बाह्य सजावटीचा प्रकार नाही, तर भक्तांच्या मनातील श्रद्धा, प्रेम आणि समर्पण व्यक्त करणारा विधी आहे. साडी, नथ, बांगड्या, फुले आणि कुंकू या पारंपरिक अलंकारांतून भारतीय संस्कृतीतील मंगलभाव आणि शक्तीची उपासना व्यक्त होते.

स्वामी समर्थांच्या प्रत्येक मंदिरात किंवा परंपरेत हा शृंगार केला जातोच असे नाही. तो विशिष्ट भक्तसमूहांच्या श्रद्धेनुसार आणि प्रचलित प्रथांनुसार बदलू शकतो.

भक्तिपरंपरेत हे देवीरूप मातृत्व, करुणा, अन्नपूर्णा तत्त्व आणि आदिशक्तीशी असलेल्या आध्यात्मिक एकत्वाचे प्रतीक मानले जाते. काही आख्यायिकांतून या रूपाला दैवी लीलेचा अर्थ दिला जातो, तर अद्वैताच्या दृष्टिकोनातून ते ईश्वराच्या व्यापक आणि भेदातीत स्वरूपाची आठवण करून देते.

या रूपाचा अर्थ प्रत्येक भक्त आपल्या श्रद्धेनुसार अनुभवू शकतो. मात्र या दर्शनातून मिळणारा सर्वात महत्त्वाचा संदेश म्हणजे प्रेम, दया, सेवा आणि समर्पण. ईश्वराचे स्वरूप कोणतेही असो, त्याच्या उपासनेतून मनात करुणा जागृत होणे आणि आचरणात माणुसकी दिसणे हेच भक्तीचे खरे सार आहे.

(टीप: धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख आणि बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे.)