१२ वीच्या मुलींमध्ये नैराश्य मुलांच्या जवळपास दुप्पट; IC3 Institute च्या पाहणीत ५९% विद्यार्थी शाळेला कंटाळले

मुंबईस्थित 'IC3 इन्स्टिट्यूट'ने 'स्टुडंट वेल-बीइंग पल्स' (Student Well-being Pulse) हा अहवाल जाहीर केला आहे. त्यात धक्कादायक आकडेवारी समोर आली आहे. आजच्या काळात मुलांचे आयुष्य फक्त पुस्तके, गृहपाठ आणि निकाल इतकेच राहिलेले नाही. मानसिक ताणतणाव, भविष्याची भीती आणि अनिश्चितता यांचे जाळे त्यांच्याभोवती तयार झाले आहे.

या सर्वेक्षणात देशातील ८,५४२ पेक्षा जास्त विद्यार्थी सहभागी झाले होते. अहवालानुसार १२ वीच्या सुमारे ५९% मुला-मुलींना त्यांचे शालेय जीवन आवडत नाही. शाळेत जाणे त्यांना ओझे वाटू लागले आहे. सकाळी शाळेत जाण्याचा आनंद आता फक्त औपचारिकता उरली आहे. परीक्षेचा मोठा अभ्यासक्रम, पालकांच्या अपेक्षा आणि सहकाऱ्यांसोबतची स्पर्धा यामुळे मुले मानसिकदृष्ट्या थकली आहेत. शाळा त्यांना शिकण्याची आणि आनंद घेण्याची जागा न वाटता ताण निर्माण करणारी फॅक्टरी वाटू लागली आहे.

सर्वेक्षणात असेही दिसले की दर ५ पैकी १ विद्यार्थ्याला आयुष्यात क्वचितच शांतता, प्रेरणा किंवा उत्साह अनुभवायला मिळतो. मुलांच्या तुलनेत मुलींमध्ये सतत तीव्र नैराश्य आणि उदासपणा राहण्याचे प्रमाण जवळपास दुप्पट आहे. पौगंडावस्थेच्या या काळात विद्यार्थिनी आपला ताण आतल्या आत दाबून ठेवतात, असे अहवालात म्हटले आहे. नॉन-बाइनरी (Non-binary) विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य सर्वाधिक संवेदनशील आणि खराब असल्याचे आढळले आहे. त्यांना समाज आणि शाळा या दोन्ही पातळ्यांवर विशेष काळजीची गरज आहे.

ताणाचे दुसरे सर्वात मोठे कारण भविष्याबद्दलचा संभ्रम आहे. जवळपास अर्ध्या म्हणजे ५०% विद्यार्थ्यांना शालेय पातळीवर कधीही व्यवस्थित करिअर समुपदेशन मिळालेले नाही. आपण मोठे झाल्यावर काय होणार किंवा कोणते करिअर आपल्यासाठी योग्य आहे, हे स्पष्ट समजत नसले की भविष्याची भीती मनात घर करते. हीच अनिश्चितता त्यांची झोप आणि मानसिक शांतता दोन्ही हिरावून घेत आहे. ४० टक्क्यांहून अधिक मुलांना तर आपल्या स्वतःच्या शाळेत मानसिक आरोग्य सहाय्य (Mental Health Support) किंवा समुपदेशन कुठे मिळते हेही माहीत नाही.

झोपेचाही मोठा प्रश्न आहे. ४ पैकी ३ म्हणजे ७५% ज्येष्ठ विद्यार्थ्यांना आवश्यक असलेली ७ ते ८ तासांची झोप मिळत नाही. अभ्यासाचा ओव्हरलोड आणि झोपण्यापूर्वी बेडरूममध्ये मोबाईल स्क्रीनचा अतिवापर हे त्यामागचे मुख्य कारण आहे. १२ वीपर्यंत पोहोचेपर्यंत रात्र आरामाची न राहता ओव्हरथिंकिंग आणि फोन स्क्रोलिंगची वेळ बनते. झोप पूर्ण न झाल्याने मुलांमध्ये चिडचिडेपणा, आळस आणि एकाग्रतेचा अभाव वाढत आहे.

अहवालात सुचवलेल्या उपायांनुसार, शाळांमध्ये फक्त समुपदेशकांची नेमणूक पुरेशी नाही. शिक्षक आणि स्टाफला असे प्रशिक्षण द्यावे लागेल की ते 'गेटकीपर'ची भूमिका बजावू शकतील. म्हणजे वर्गात शिकवताना कोणता विद्यार्थी मानसिक ताणाखाली आहे हे शिक्षकाला ओळखता आले पाहिजे आणि गरज असेल तेव्हा प्रेमाने बोलून त्याला योग्य दिशा दाखवता आली पाहिजे.

अडचणीच्या वेळी विद्यार्थी सर्वात आधी मित्रांकडे (Peers) जातात. पण मित्रही त्याच वयाचे असतात आणि पैनिक किंवा एंग्जायटी नीट हाताळू शकत नाहीत. त्यामुळे शाळांमध्ये असे सुरक्षित वातावरण हवे, जिथे विद्यार्थी संकोच किंवा भीतीशिवाय थेट प्रशिक्षित समुपदेशकांकडे जाऊन मोकळेपणाने आपले विचार मांडू शकतील.

या 'सायलेंट क्रायसिस'ला वेळेत रोखले नाही तर तरुण पिढीचे भविष्य गंभीरपणे धोक्यात येईल. म्हणून शाळा, पालक आणि धोरणकर्त्यांनी एकत्र येऊन व्यावहारिक व्यवस्था उभी केली पाहिजे. अभ्यासासोबत मुलांची मानसिक शांतता, त्यांचा आनंद आणि संतुलित जीवनशैली यांना प्राधान्य देणे अत्यंत गरजेचे आहे.