जागतिक मानसिक आरोग्य दिन: नैराश्य, चिंतेकडे दुर्लक्ष नको; मन जपण्यासाठी काय करावे

आजचे जग झपाट्याने बदलत आहे आणि प्रत्येकाला स्पर्धेत टिकून राहावे लागते. कामाचा वाढता ताण, पैशांची चिंता, घरच्या जबाबदाऱ्या आणि सोशल मीडियाचा प्रभाव यामुळे सर्व वयोगटांतील माणसे कुठल्या ना कुठल्या मानसिक तणावातून जात आहेत. अंग दुखले किंवा ताप आला की आपण लगेच डॉक्टरांकडे जातो, पण मन आजारी पडले किंवा सतत चिंता वाटत राहिली तर त्याकडे दुर्लक्ष होते.

मानसिक आरोग्याचे महत्त्व लोकांना पटवून देण्यासाठी आणि मानसिक आजारांबद्दल समाजात असलेले समज-गैरसमज बदलण्यासाठी दरवर्षी १० ऑक्टोबरला जगभरात जागतिक मानसिक आरोग्य दिन साजरा केला जातो.

मानसिक आरोग्य म्हणजे फक्त मानसिक आजार नसणे एवढेच नाही. ती माणसाच्या भावनिक, बौद्धिक आणि सामाजिक सुदृढतेची अवस्था आहे. आपले विचार, भावना, निर्णय आणि रोजचे वागणे यांवर मानसिक आरोग्याचा थेट परिणाम होतो. मन निरोगी असेल तर माणूस कठीण प्रसंगांना आत्मविश्वासाने तोंड देऊ शकतो आणि घरात तसेच कामाच्या ठिकाणी चांगले काम करू शकतो. मानसिक आरोग्य बिघडले तर त्याचा शरीरावरही विपरीत परिणाम होतो, आणि हृदयविकार, उच्च रक्तदाब व निद्रानाश यांसारखे आजार उद्भवू शकतात.

या वर्षीच्या दिनाची संकल्पना "लोकांना मानसिकदृष्ट्या सक्षम करणे" अशी आहे. समाजातील प्रत्येकाला मानसिक आरोग्याचे महत्त्व कळले आणि प्रत्येकजण स्वतःच्या भावना व्यक्त करायला शिकला, तरच खऱ्या अर्थाने सक्षम समाज घडेल. यासाठी जगभरातील आरोग्य संस्था, स्वयंसेवी संघटना आणि मानसोपचारतज्ज्ञ १० ऑक्टोबरला परिसंवाद, कार्यशाळा, मोफत समुपदेशन शिबिरे आणि जनजागृती रॅली आयोजित करतात.

नैराश्य (Depression) किंवा अस्वस्थता (Anxiety) अनुभवणारी व्यक्ती अनेकदा लोक काय म्हणतील या भीतीने किंवा बदनामीच्या भीतीने आपल्या भावना कुणाला सांगत नाही. मानसिक समस्येबद्दल बोलणे हे कमकुवतपणाचे लक्षण नाही, तर आरोग्याच्या दिशेने टाकलेले सकारात्मक पाऊल आहे, हा या संकल्पनेचा मुख्य हेतू आहे. अशा व्यक्तींना समाजाने सहानुभूतीपेक्षाही सहकार्य आणि आधार देणे गरजेचे आहे.

मानसिक आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी औषधांपेक्षा रोजच्या जीवनशैलीतील बदल प्रभावी ठरतात, असे या लेखात म्हटले आहे. रोजच्या दिनक्रमात संतुलित आहार आणि नियमित व्यायाम असावा. व्यायामामुळे शरीरात एंडॉर्फिन नावाची आनंदी हार्मोन्स तयार होतात, जी ताण कमी करण्यास मदत करतात. मेंदूच्या आरोग्यासाठी रोज ७ ते ८ तासांची शांत आणि पुरेशी झोप आवश्यक आहे.

दुसरी गोष्ट म्हणजे सकारात्मक विचार आणि सामाजिक आधार. घरच्यांशी किंवा जवळच्या मित्रांशी मोकळेपणाने बोलल्याने मनावरचा भार हलका होतो. मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या डिजिटल उपकरणांचा अतिवापर टाळून निसर्गाच्या सान्निध्यात वेळ घालवणे, ध्यानधारणा (Meditation) करणे आणि आवडत्या छंदांना वेळ देणे यांमुळे मनःशांती मिळते.

सुरुवातीचा ताण अनेकदा स्वतःच्या प्रयत्नांनी कमी करता येतो. मात्र उदासपणा, चिडचिड किंवा भीती दीर्घकाळ टिकून राहिली, तर व्यावसायिक समुपदेशक (Counselor) किंवा मानसोपचारतज्ज्ञ (Psychiatrist) यांचा सल्ला घेणे आवश्यक ठरते. शारीरिक आजारांसाठी जसे डॉक्टर असतात, तसेच मानसिक आजारांवर उपचार करणारे तज्ज्ञही उपलब्ध असतात. योग्य वेळी घेतलेले समुपदेशन आणि थेरपी माणसाचे आयुष्य पुन्हा आनंदी आणि सक्षम करू शकते.

मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे ही एका व्यक्तीची किंवा डॉक्टरांचीच जबाबदारी नाही, तर ती संपूर्ण समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. या दिनानिमित्त स्वतःच्या आणि प्रियजनांच्या मानसिक आरोग्याकडे लक्ष देण्याचा आणि त्याबद्दल मोकळेपणाने चर्चा करण्याचा संकल्प करावा, असे आवाहन करण्यात आले आहे.