आंतरराष्ट्रीय सीमा, LoC आणि LAC मध्ये काय फरक? अरुणाचलमधील तणावानंतर समजून घ्या

भारताच्या सीमांचे रक्षण करणे हे जगातील सर्वात कठीण आणि आव्हानात्मक काम मानले जाते. बातम्यांमध्ये आपण नेहमी आंतरराष्ट्रीय सीमा (International Border), नियंत्रण रेषा (Line of Control - LoC) आणि प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषा (Line of Actual Control - LAC) असे शब्द वाचतो किंवा ऐकतो. सामान्य माणसाला या तिन्ही म्हणजे फक्त देशाच्या सीमा वाटतात. पण लष्करी आणि राजनैतिक दृष्टीने त्यांच्यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. प्रत्येकीचा इतिहास, कायदेशीर मान्यता, तिथे तैनात असलेले सुरक्षा दल आणि तिथे होणाऱ्या संघर्षाचे स्वरूप वेगवेगळे आहे.

अलीकडेच इंडो-तिबेट बॉर्डर पोलिसचे (ITBP) महासंचालक शत्रुजीत कपूर यांनी राजस्थानमधील अलवर येथे एका कार्यक्रमात अरुणाचल प्रदेशातील भारत-चीन सीमेवरच्या परिस्थितीबद्दल सांगितले. अरुणाचलमधील प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवर (LAC) भारतीय आणि चिनी सैनिक आमनेसामने आल्याने तणाव निर्माण झाला आहे, असे त्यांनी अधिकृतपणे स्पष्ट केले. LAC वर अनेक ठिकाणी असा तणाव होणे ही नवी गोष्ट नाही. तरीही यानिमित्ताने या तिन्ही सीमांमधला तांत्रिक फरक समजून घेणे पुन्हा महत्त्वाचे ठरले आहे.

सुरुवात आंतरराष्ट्रीय सीमेपासून (IB). दोन्ही देश आपापसात करार करतात, नकाशे बनवतात आणि संयुक्तपणे सर्वेक्षण करतात, त्यानंतर जी रेषा अंतिम होते, ती आंतरराष्ट्रीय सीमा. आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार ती पूर्णपणे वैध मानली जाते. भारत आणि पाकिस्तानमधली गुजरात, राजस्थान, पंजाब आणि जम्मू क्षेत्रातील आंतरराष्ट्रीय सीमा १९४७ च्या फाळणीच्या वेळी ठरवण्यात आली होती. बांगलादेश, नेपाळ, भूतान आणि म्यानमार यांच्यासोबतच्या भारताच्या सीमांनाही आंतरराष्ट्रीय सीमाच म्हणतात.

जमिनीवर या सीमेची ओळख स्पष्ट असते. तिथे सीमेचे खांब (Border Pillars), कुंपण (Fencing) आणि लाईट्स लावलेल्या असतात, त्यामुळे दोन्हीकडच्या लोकांना आणि सैन्याला सीमा नेमकी कुठे आहे ते नीट माहीत असते. तिचे रक्षण मुख्यतः निमलष्करी दले (Paramilitary Forces) करतात. पाकिस्तान आणि बांगलादेश सीमेवर सीमा सुरक्षा दल (BSF) तैनात असते, तर नेपाळ आणि भूतान सीमेवर सशस्त्र सीमा बल (SSB) असते.

नियंत्रण रेषा (LoC) ही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्य झालेली अधिकृत सीमा नाही. जम्मू आणि काश्मीरमध्ये भारत आणि पाकिस्तान यांच्यात असलेली ही एक तात्पुरती लष्करी रेषा आहे आणि तिची लांबी सुमारे ७४० किलोमीटर आहे. १९४७-४८ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धानंतर संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) मध्यस्थीने दोन्ही सैन्यांचे नियंत्रण जिथे थांबले, तिथे 'सीझफायर लाईन' म्हणजे युद्धविराम रेषा आखण्यात आली. पुढे १९७१ च्या युद्धानंतर १९७२ च्या ऐतिहासिक शिमला करारात या रेषेला 'नियंत्रण रेषा' हे नाव मिळाले.

LoC वर दोन्हीकडचे सैन्य समोरासमोर उभे असते. हा भाग अत्यंत संवेदनशील असल्याने तिथे नियमित गोळीबार, घुसखोरीचे प्रयत्न आणि युद्धविरामाचे उल्लंघन (Ceasefire Violations) दिसते. या रेषेचे रक्षण थेट भारतीय लष्कर (Indian Army) करते. LoC च्या उत्तरेकडच्या टोकाला सियाचीन ग्लेशियर परिसरात सुमारे ११० किलोमीटरची आणखी एक रेषा आहे, तिला AGPL (Actual Ground Position Line) म्हणतात.

आता प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषा (LAC). ही भारत आणि चीन यांच्यातली सुमारे ३,४८८ किलोमीटर लांबीची सीमा रेषा आहे. ही सर्वात गुंतागुंतीची आणि वादग्रस्त संकल्पना आहे, कारण दोन्ही देशांनी ही रेषा एकाच नकाशावर संयुक्तपणे कधीच मान्य केलेली नाही. तिचे तीन प्रमुख क्षेत्र (Sectors) आहेत. पश्चिम क्षेत्र (Western Sector) लडाखचा भाग आहे, जिथे अक्साई चीनचा मोठा भूभाग चीनने बेकायदेशीरपणे व्यापला आहे. मध्य क्षेत्र (Middle Sector) हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडला लागून आहे आणि तुलनेने शांत मानले जाते.

पूर्व क्षेत्र (Eastern Sector) म्हणजे सिक्कीम आणि अरुणाचल प्रदेशचा भाग. इथे भारत १९१४ च्या मॅकमोहन रेषेला (McMahon Line) अधिकृत सीमा मानतो. चीन मात्र या रेषेला मान्यता देत नाही आणि संपूर्ण अरुणाचल प्रदेशावर आपला दावा सांगतो.

संघर्षाचे मुख्य कारण म्हणजे LAC बद्दल दोन्ही देशांची 'धारणा' (Perception) वेगवेगळी आहे. भारताच्या मते LAC जिथे संपते, चीनच्या मते ती दुसऱ्याच ठिकाणी असते. दावे एकमेकांवर overlap होत असल्याने दोन्हीकडचे सैनिक आपापल्या हद्दीत गस्त घालताना समोरासमोर येतात आणि वाद होतो. शत्रुजीत कपूर यांनी अरुणाचलमधील ज्या चकमकींचा उल्लेख केला, त्यामागेही हेच कारण आहे. LAC च्या सुरक्षेची जबाबदारी इंडो-तिबेट बॉर्डर पोलिस (ITBP) आणि भारतीय लष्कर यांच्यावर संयुक्तपणे असते.

थोडक्यात, आंतरराष्ट्रीय सीमा पाकिस्तान, बांगलादेश, नेपाळ अशा देशांशी जोडलेली असून ती आंतरराष्ट्रीय करारांनी मान्य झालेली आहे; तिथे स्पष्ट खांब आणि काटेरी कुंपण आहे आणि BSF, SSB तैनात असतात. LoC पाकिस्तानसोबत जम्मू-काश्मीर भागात आहे, ती शिमला करारांतर्गत लष्करी नियंत्रण रेषा आहे, काही भागात कुंपण आहे आणि पहारा अत्यंत कडक असतो; तिथे भारतीय लष्कर आहे. LAC चीनसोबत आहे, तिथे दोन्ही देशांचा आपापला वेगळा दावा आहे, कोणतेही कुंपण किंवा पिलर्स नाहीत आणि ITBP व भारतीय लष्कर तैनात असते.