बालिका दिवस: दर ३ सेकंदाला एका मुलीचे बालपण हिरावणारा बालविवाह थांबवण्याची हाक

जगाच्या अनेक भागांत लहान वयाच्या मुलींना शाळेत पाठवण्याऐवजी घर आणि कुटुंबाची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर टाकली जाते. त्यांच्या मनाप्रमाणे काय हवे, हे त्यांना विचारलेही जात नाही. बालविवाह म्हणजे फक्त कमी वयात बांधला जाणारा सामाजिक बंध नाही. तो एखाद्या निष्पाप मुलीचे बालपण, तिचे शिक्षण, तिचे आरोग्य आणि स्वतः निर्णय घेण्याचा तिचा अधिकार हिरावून घेणारी सर्वात मोठी भिंत आहे. दरवर्षी ११ ऑक्टोबर रोजी साजरा होणारा आंतरराष्ट्रीय बालिका दिवस याच वास्तवाकडे लक्ष वेधतो.

यंदाच्या बालिका दिवसाची थीम आहे "बाल विवाह संपवा आणि मुलींच्या अधिकारांमध्ये गुंतवणूक करा". संयुक्त राष्ट्रांची आकडेवारी चिंता वाटावी अशी आहे. जगभरात दरवर्षी १ कोटी २० लाखांपेक्षा जास्त मुलींची लग्ने त्या १८ वर्षांच्या होण्याआधीच लावून दिली जातात. म्हणजे दर ३ सेकंदाला एका मुलीचे बालपण जबरदस्तीने मोठ्यांच्या दुनियेत ढकलले जाते. कडक कायदे असूनही ही कुप्रथा समाजाच्या कपाळावरचा मोठा कलंक ठरत आहे, असे यावरून दिसते.

बालविवाहाकडे फक्त गरिबी किंवा जुन्या परंपरा यांच्याशी जोडून पाहणे पुरेसे नाही. अल्पवयात लग्न झाले की मुलींचे भविष्य हिरावले जाते, त्या आर्थिकदृष्ट्या दुसऱ्यांवर अवलंबून राहतात आणि अनेकदा लवकर मातृत्व किंवा घरगुती हिंसाचारासारख्या धोक्यांत सापडतात. यातून मुलीला वाचवायचे असेल, तर फक्त लग्न थांबवणे पुरेसे नाही. खरी अडचण लग्न थांबल्यानंतर सुरू होते, कारण तेव्हा तिच्या आयुष्याला नवी दिशा द्यावी लागते. ती शाळेत जाऊ शकली का, तिला स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची संधी मिळाली का, हे प्रश्न तेव्हा समोर येतात. म्हणूनच कायद्यासोबत मानसिकताही बदलणे गरजेचे आहे.

बालविवाहाविरुद्धच्या या लढ्यात जागतिक पातळीवर भारतही आघाडीवर आहे. बालहक्कांसाठी दीर्घकाळ आवाज उठवणारे नामांकित वकील भुवन रिभु हे जस्ट राइट्स फॉर चिल्ड्रेनचे संस्थापक आहेत. त्यांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या मंचावर बालविवाह संपवण्यासाठी स्वतंत्र आंतरराष्ट्रीय दिवस ठरवावा, अशी मागणी केली होती. त्यांची मोहीम आणि अनेक देशांचे सहकार्य यांचा परिणाम म्हणून संयुक्त राष्ट्र महासभेने दरवर्षी २७ नोव्हेंबर हा दिवस बाल आणि सक्तीच्या विवाहाविरुद्धचा आंतरराष्ट्रीय दिवस म्हणून पाळण्याचा प्रस्ताव मंजूर केला आहे.

याबद्दल बोलताना वकील भुवन रिभु म्हणतात, "बाल संरक्षणाकडे फक्त एखाद्या गुन्ह्याविरुद्धची कारवाई म्हणून पाहता येणार नाही. त्यासाठी धोरण, संस्थात्मक व्यवस्था, अधिकाऱ्यांची क्षमता, समुदायांचा सहभाग, आर्थिक उपाय आणि तंत्रज्ञान यांचा एकाच वेळी वापर करावा लागेल. कायद्याचा खरा उद्देश फक्त शिक्षा देणे हा नसून मुलांना सुरक्षित भविष्य देणे हा आहे."

बालिका दिवसाचा संदेश स्पष्ट आहे: कोणत्याही मुलीचे भाग्य तिचे वय किंवा लिंग ठरवू शकत नाही. बालविवाहाचा अंत तेव्हाच शक्य आहे, जेव्हा मुलीच्या स्वप्नांपेक्षा तिच्या लग्नाला जास्त महत्त्वाची मानणारी मानसिकता आपण बदलू. मुलीच्या हातात पुस्तके असतील आणि डोळ्यांत आकाश गवसण्याचे स्वप्न असेल, तेव्हाच समाजाचा खरा विकास होऊ शकेल.