१९ ऑक्टोबरला बाल अस्थी आणि सांधे दिन; लहानपणीच हाडांकडे लक्ष देण्यावर तज्ज्ञांचा भर

दरवर्षी १९ ऑक्टोबर रोजी जगभरात जागतिक बाल अस्थी आणि सांधे दिन (World Pediatric Bone and Joint Day) साजरा केला जातो. लहान मुलांचे खेळणे आणि बागडणे घराला चैतन्य देते, आणि या चपळतेमागे त्यांची हाडे आणि सांधे असतात. बालपणातील हाडांच्या आणि सांध्यांच्या विकारांबद्दल समाजात जागरूकता निर्माण करणे आणि वेळेवर वैद्यकीय सल्ला व उपचार किती महत्त्वाचे आहेत, हे पटवून देणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. मुलांची शारीरिक वाढ आणि एकूण आरोग्य यासाठी हाडे मजबूत असणे गरजेचे असते.

आजच्या डिजिटल काळात मुलांची जीवनशैली बदलली आहे. मैदानात खेळण्याऐवजी मोबाईल, टीव्ही आणि संगणकासमोर बसून राहणाऱ्या मुलांचे प्रमाण वाढले आहे. त्यामुळे लहान वयातच हाडे कमकुवत होणे, सांधेदुखी, पाठीचे आजार आणि व्हिटॅमिन डी ची कमतरता अशा समस्या दिसत आहेत. आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, मुलांच्या हाडांच्या किंवा सांध्यांच्या त्रासाकडे वेळेवर लक्ष दिले नाही, तर मोठेपणी कायमचे शारीरिक व्यंग किंवा गंभीर दीर्घकालीन आजार होऊ शकतात. म्हणून पालकांनी लहानपणापासूनच सतर्क राहावे, असे तज्ज्ञ सांगतात.

या दिनानिमित्त बालरोग तज्ज्ञ, अस्थिरोग तज्ज्ञ (Orthopedic Specialists), रुग्णालये तसेच विविध सामाजिक आणि आरोग्य संस्था विशेष मोहिमा राबवतात. शाळा, बालवाड्या आणि आरोग्य केंद्रांमध्ये जनजागृती शिबिरे भरवली जातात. या कार्यक्रमांतून पालक आणि शिक्षकांना मुलांच्या हाडांची निगा कशी राखायची, आहार कोणता असावा आणि सुरुवातीची लक्षणे कशी ओळखायची, याचे मार्गदर्शन केले जाते.

तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की माणसाच्या शरीरातील हाडांची बहुतेक घनता आणि बळकटी बालपणात आणि पौगंडावस्थेत (Adolescence) तयार होते. या वयात हाडांना योग्य पोषण मिळाले नाही, तर पुढे ऑस्टिओपोरोसिससारख्या आजारांचा धोका कितीतरी पटीने वाढतो. त्यामुळे केवळ आजारांवर उपचार करणे नव्हे, तर आजार होऊ नयेत यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय (Preventive Care) करणे यावर या दिनाचा भर असतो.

हाडे मजबूत ठेवण्यासाठी तीन गोष्टींकडे लक्ष द्यावे, असे या मार्गदर्शनात सांगितले जाते. पहिली म्हणजे संतुलित पोषण. रोजच्या आहारात कॅल्शियम आणि व्हिटॅमिन डी भरपूर असावे, आणि दूध, दही, ताक, पनीर, हिरव्या पालेभाज्या, नाचणी, तीळ व सुका मेवा यांतून हाडांना आवश्यक पोषण मिळते. दुसरी म्हणजे सूर्यप्रकाश. मुले घरातच जास्त वेळ राहत असल्याने त्यांच्यात व्हिटॅमिन डी ची तीव्र कमतरता दिसते. सकाळच्या कोवळ्या उन्हात किमान १५ ते २० मिनिटे खेळल्याने शरीरात व्हिटॅमिन डी तयार होते, आणि कॅल्शियम शोषून घेण्यासाठी ते गरजेचे असते. तिसरी म्हणजे व्यायाम. धावणे, दोरीच्या उड्या, सायकल चालवणे आणि मैदानी खेळ यांमुळे हाडांवर सकारात्मक दबाव येतो आणि ती अधिक मजबूत व लवचिक होतात.

अनेकदा मुले पाय किंवा सांधे दुखत असल्याची तक्रार करतात, आणि बरेच पालक त्याला वाढीच्या वेदना (Growing Pains) समजून सोडून देतात. पण प्रत्येक वेदना साधी नसते, असे तज्ज्ञ सांगतात. मूल चालताना लंगडत असेल, सांध्यांवर सूज किंवा लालसरपणा दिसत असेल, मूल वारंवार पडत असेल किंवा उठण्या-बसण्यात त्रास होत असेल, तर ही हाडांच्या किंवा सांध्यांच्या समस्येची लक्षणे असू शकतात. पाठीचा कणा वाकणे, हाडे सहज मोडणे (वारंवार फ्रॅक्चर होणे) किंवा सांध्यांतून आवाज येणे अशा तक्रारींकडे दुर्लक्ष न करता बाल अस्थिरोग तज्ज्ञांचा (Pediatric Orthopedic Doctor) सल्ला घ्यावा, असे सांगितले जाते. सुरुवातीच्या टप्प्यातच निदान झाले, तर योग्य औषधोपचार, फिजिओथेरपी किंवा सोप्या व्यायामाने हे आजार पूर्णपणे बरे होऊ शकतात, असेही तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.